Analyse

De NAVO gaat terug naar de kern: Europa beschermen

De luwte waarin Europa na de val van de Muur verkeerde, is voorbij en de NAVO is terug bij haar corebusiness: het verdedigen van Europa. Komt er - zoals in Zuid-Limburg al voelbaar is - een nieuwe Koude Oorlog?

Een NAVO-oefening met de Turkse marine, afgelopen week.

De NAVO is nooit weggeweest, toch was er deze week het gevoel van een terugkeer. Met een opmerkelijke drieslag. Het militaire bondgenootschap voert zijn troepensterkte in het oosten van Europa op. Zijn marineschepen gaan in het zuiden de Europese Unie helpen de vluchtelingenstroom in te dammen. En het draagt bij aan het Amerikaanse plan de strijd tegen IS te verhevigen.

NAVO-depot Eygelshoven

Het NAVO-depot in Eygelshoven bood tijdens de Koude Oorlog aan honderden mensen werk. De laatste tijd was het er stil, maar dat gaat veranderen met dank aan Poetin. Lees hier de reportage van Olaf Tempelman.

Een kwart eeuw was de NAVO vooral actief ver van huis, ver van ons bed, in Azië, in Afghanistan. 'Out of area' heette dat. 'Nu zijn we terug in Europa', aldus een bron op het Brusselse hoofdkwartier. Dat zegt iets over de NAVO maar meer nog over Europa.

Het bondgenootschap voelt de druk van Rusland. Het heeft te maken met de 'spill over' van de oorlogen in het Midden-Oosten. Het is diep verdeeld over de vluchtelingen die daar vandaan komen. Het vreest aanslagen van moslimterroristen, zowel van buitenaf als van binnenuit. Conflicten en crises alom. Overal mislukte of mislukkende staten. 'We staan voor de grootste bedreigingen van onze veiligheid in een generatie', zei NAVO-chef Jens Stoltenberg.

De spreektrant van de Noor is methodisch en kaal. Conform zijn ascetische voorkomen. Hij lijkt iemand die achter de schermen effectiever is dan ervoor. Maar samen met zijn strategen heeft hij een mooie term bedacht, die vlak voor een van zijn vele persoptredens afgelopen week door een medewerker werd gebruikt: de 360-gradenbenadering. Dat wil zeggen dat de NAVO-landen zich omringd weten door gevaren, bestaande en potentiële, en daar een antwoord op zoeken.

Vroeger vervulde de alliantie een centrale rol in het conflict tussen Oost en West. Na de Koude Oorlog en het verdwijnen van de Sovjet-Unie zocht ze een nieuwe bestaansreden. Zij verlegde na '11 september' haar aandacht naar dreigingen vanuit arme landen, zoals Afghanistan. De jacht werd geopend op piraten in de Hoorn van Afrika. Dat was allemaal meer Noord-Zuid. Nu loopt de cirkel rond.

Een NAVO-functionaris tikt op zijn kamer alle windrichtingen af. In het noorden is er de rivaliteit in het poolgebied, in het oosten zitten de Russen, in het zuiden vijandige islamitische staten en terreurbewegingen. En zelfs in het westen, verscholen onder de golven van de Atlantische Oceaan, min of meer de binnenzee van het NAVO-bondgenootschap, koersen de Russische onderzeeërs.

Het lijkt bijna op een omsingeling. Voor militaire plannenmakers is dat het ultieme schrikbeeld. Vandaar dat ze bij de NAVO liever spreken van het minder beladen 360-gradenperspectief. Maar wie weet dat de Russen zomaar weer kunnen gaan stoken in Oekraïne en wie ziet hoe zij in Syrië met zware bombardementen het Westen achter de feiten laten aanlopen, moet wel last krijgen van een beginnend omsingelingscomplex.

Aquavit

De betrekkelijke luwte waarin Europa na de val van de Muur verkeerde, is voorbij. In de jaren negentig werd even gedroomd van eeuwige vrede. Maar dat lijkt een eeuwigheid geleden. Er heerst een nieuwe grimmigheid. Samenlevingen worden verscheurd door felle vluchtelingendebatten. Landen trekken zich niks aan van de EU en bouwen hekken aan de grenzen. De militair rukt op. Ze patrouilleren op straat in Parijs en Brussel. Ministers van Defensie gaan meepraten in de vluchtelingencrisis. Marineschepen worden ingezet tegen mensensmokkelaars. De perszaal op het NAVO-hoofdkwartier puilt weer uit. Journalisten worden uitgenodigd voor 'ouderwetse' bezoeken aan oefeningen en legerhoofdkwartieren. Kranten citeren alarmistische uitspraken van politici, zoals de waarschuwing van de Franse premier Manuel Valls dat Europa 'ontwricht' kan raken omdat het 'vergeten is dat de geschiedenis in wezen tragisch is'.

In deze sfeer past Stoltenberg wonderwel. Hij is van nature geen lachebekje. Je vraagt je af hoeveel aquavit er nodig is om bij hem een glimlachje op het gezicht te toveren. Onder deze ernstige Scandinaviër grijpt de NAVO nu terug op haar kernactiviteit: het beschermen van Europa's veiligheid. Voor een deel lijkt het een herhalingsoefening. De tegenstander in het oosten is dezelfde als indertijd, alleen heet die niet meer de Sovjet-Unie maar gewoon weer Rusland.

De Verenigde Staten versterkten deze maand het gevoel van een thuiskomst voor de NAVO door hun defensie-uitgaven voor Europa te verhogen van 789 miljoen dollar naar 3,4 miljard dollar. Na jarenlang amper te hebben omgekeken naar Europa verviervoudigen de Amerikanen in één klap hun militaire investeringen hier. Minister van Defensie Ashton Carter sprak in Brussel klare taal daarover. Waar Stoltenberg zich hulde in abstracties, zei de Amerikaan onomwonden dat het geld bedoeld is om de Russische agressie af te schrikken.

Vluchtelingen staan achter een hek bij de Hongaars-Servische grens. Beeld afp

Vroegere tijden herleefden zo in de naar Joseph Luns vernoemde persconferentiezaal. De VS nemen het voortouw, leggen miljarden op tafel en noemen man en paard. Voormalige Oostblokstaten die nu lid zijn van de NAVO willen niks liever. Polen ziet wat de Russen doen in Oekraïne en dringt erop aan dat er permanent een groot aantal NAVO-troepen wordt gestationeerd op Oost-Europees grondgebied.

Dat gaat niet gebeuren. De oude draaiboeken blijven in de kast. In de hoogtijdagen van het Oost-Westconflict bevonden zich vijftig Warschaupact-divisies op de drempel van het NAVO-gebied. In de zogeheten Fulda Gap in Duitsland stond een Amerikaanse tankeenheid vastgenageld, permanent paraat om een eerste aanvalsgolf van de Sovjets op te opvangen. Daar gaat de NAVO niet naar terug.

Zij besloot deze week haar 'voorwaartse aanwezigheid' in lidstaten grenzend aan Rusland te versterken. NAVO-troepen worden er tijdelijk gestationeerd, maar wel volgens zo'n roulerings- en oefeningenschema dat er steeds een troepenmacht ter grootte van een zwaarbewapende brigade (3.000 - 5.000 man) in Oost-Europa ligt. Oude lidstaten als Duitsland blokkeerden een permanente stationering. 'Het wil op geen enkele manier de Russische beer provoceren', volgens een NAVO-diplomaat.

Volgens Stoltenberg is het ook niet nodig om terug te keren naar de vroegere situatie dat aan weerszijden van de Oost-Westgrens honderdduizenden militairen elkaar in de ogen staarden. De dreiging is veranderd, Rusland is een oude tegenstander in nieuwe verpakking. Het draait niet meer zozeer om hoeveel divisies het heeft. Het gaat tegenwoordig subtieler. Met het gebruik van het energiewapen, het ontregelen van computersystemen, het verstrekken van desinformatie kan Moskou de Baltische landen intimideren en destabiliseren. Hybride oorlogvoering heet dat.

Tekst gaat verder onder de kaart.

Beeld de Volkskrant

Pionieren

'In Oekraïne hebben we gezien hoe we verrast kunnen worden. De NAVO oefent daar nu op. De informatievoorziening en de politieke besluitvorming moeten veel sneller', aldus een functionaris op het hoofdkwartier.

Hij laat blijken dat er nog veel werk moet worden verzet om de moderne dreigingen aan te kunnen. Stoltenberg wijdde veel woorden aan de noodzaak om snel versterkingen te kunnen sturen als dat nodig is. Maar een oefening leerde dat als de Russen, met hulp van separatisten, Estland binnenvallen, de reactie van de NAVO lang op zich kan laten wachten. 'Alleen al de papierwinkel. Het kostte drie weken om de Duitse doorreisvergunningen te krijgen voor de Spaanse snelle-reactietroepen.'

Het is duidelijk dat het verleden zich niet laat kopiëren. Sommige dingen kunnen op het eerste gezicht weer hetzelfde worden als vroeger, maar dan wel anders. Zijn we inderdaad langzaam op weg naar een reprise van de Koude Oorlog, dan wordt het waarschijnlijk een Koude Oorlog light. Want zoals deze week duidelijk werd als het gaat om Syrië, is de relatie met de Russen tweeslachtig. De tegenstrever, de agressor is tevens medespeler en een onmisbare schakel in de pogingen het Midden-Oosten via overleg te pacificeren. Die oude draaiboeken vertellen niet hoe daarmee om te gaan. Het is pionieren.

Voor de dreigingen in het zuiden geldt dat in nog veel sterkere mate. 'Aan de oostflank is het nog altijd staat versus staat. Aan de zuidelijke periferie heb je statelijke partijen en niet-statelijke partijen', zegt de NAVO-functionaris. 'Dat is zo complex. Dat is hybride ultimo.' En het kan nog ingewikkelder. Stoltenberg voegde er deze week achteloos een nieuwe speler aan toe: 'de niet-statelijke partij die staat wil worden'. Zeg maar IS met zijn kalifaat.

De NAVO is terug bij haar corebusiness: het verdedigen van Europa's veiligheid. Maar waar zij ooit te maken had met één gigantische vijand, moet zij nu een antwoord vinden op een heel spectrum van tegenstanders: opponenten die tegelijk partner zijn, separatisten, terreurbewegingen, piraten en mensensmokkelaars.

Secretaris-generaal van de NAVO, Jens Stoltenberg, in München. Beeld afp

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden