DE NATIONALE KOP VAN JUT

De uitkeringsinstantie UWV wordt achtervolgd door negatieve publiciteit. Met de huisvestingsaffaire nog in het geheugen werd het UWV vorige week opnieuw in diskrediet gebracht, nu door een ontslagen directeur....

714 weken, 3570 dagen, 4256 vergaderingen. 14.380 koppen koffie, vijftigduizend keer voluit UWV gezegd.

Over het nog donkere toneel van theater De Meervaart in Amsterdam-West dreunt een zware stem schijnbaar willekeurige getallen. Een felle schijnwerper draait de zaal rond, om na een minuut van doodse stilte halt te houden boven het kale hoofd van de artiest op het podium. Ik, dames en heren, ben Willem Smeenk. 41 Jaar, ruim veertien jaar in dienst bij de uitkeringsinstantie UWV (voluit Uitvoeringsinsituut Werknemersverzekeringen, red.). Het UWV kan niet zonder mij. Het werk loopt in het honderd zonder mij. Nee, ik ik hoef niet op zoek naar ander werk. Na veertien jaar trouwe dienst zetten ze mij echt niet aan de kant.

En Willem werkt, en werkt, en werkt. Immers, als hij hard genoeg zijn best doet, gaat ook deze reorganisatie wel aan hem voorbij.

De zaal ziet het van verre aankomen: Willem ontkent het onvermijdelijke. Ook hij wordt, net als al die duizenden anderen, ijskoud weggestreept. Als de gordijnen van de Amsterdamse Meervaart zich sluiten, ligt Willems huwelijk aan diggelen en is hij een inzinking nabij.

Het scenario dat dan volgt, is overal hetzelfde, vertelt Peter Millecam, directeur Werkgeverszaken bij de uitkeringsinstantie UWV. Het theatergezelschap hoeft niet op applaus te rekenen. De zaal pakt beduusd zijn spullen, een enkeling veegt tranen weg.

Ze begrijpen het maar al te goed: Willem, dat zijn zíj. De teksten van Willem zijn hún teksten, uitgesproken bij de praatsessies op de afdeling, of opgeschreven in e-mails. De zaal, die avond in Amsterdam, zat vol UWVers werknemers van de afdeling waar landelijk 1425 van de 2500 banen verdwijnen.

Mensen zijn er ondersteboven van, geeft Millecam toe. Toch vindt hij de theatershow, een karikatuur van zijn eigen medewerkers, rechtvaardig. Het is voor henzelf het beste de realiteit onder ogen te zien. In plaats van loopbaanplannen maakt Millecam daarom ook exitcontracten met zijn werknemers. Wat was je droom? UWV? Kom op zeg. Maak een pad, dan helpen wij je daar te komen.

Opgeheven

UWV: Uw Werk Verdwijnt, heet het in de wandelgangen. De uitkeringsinstantie, nu nog 20 duizend werknemers groot, moet binnen twee jaar nog meer dan zevenduizend medewerkers kwijt. Drieduizend mensen zijn reeds vertrokken al dan niet op eigen initiatief.

Want wat ooit ruim 800 duizend uitkeringen waren, zijn er nu nog maar 737 duizend. En het einde van de daling is nog niet in zicht. Zeker niet nu in 2006 een nieuwe, strengere WAO wordt ingevoerd.

Hele afdelingen worden bovendien opgeheven, omdat de inning van WAO- en WW-premies (jaarlijks zon 19 miljard euro) naar de Belastingdienst gaat. Het UWV kampt daarnaast nog met een flinke klus uit het verleden. De fusie in 2002 van GAK, Cadans, USZO, GUO en SFB tot één groot Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen heeft veel functies overbodig gemaakt. Concreet: vijf P & O-afdelingen zijn er vier te veel, van de vijf financieel directoraten kunnen er vier verdwijnen. Het grootste deel van die werknemers heeft UWV drieënhalf jaar na dato nog steeds niet verlaten.

En dan is het kabinet-Balkenende UWV ook nog niet goed gezind. Minister De Geus (Sociale Zaken) verlaagt het UWV-budget in vijf jaar met 15 procent.

De vierkoppige raad van bestuur Joop Linthorst (voorzitter), Annette Dümig, Pieter Cloo en Theo Fransen heeft naar het personeel inmiddels een duidelijke boodschap laten uitgaan: kijk om je heen, de wereld verandert. Als je de kans krijgt, ga!

Maar UWVers zijn honkvast. Het gemiddelde dienstverband van de mannelijke werknemer beloopt bijna achttien jaar. Vrouwelijke collegas hebben er gemiddeld bijna dertien jaar opzitten. Gewend aan de constante groei van het bedrijf vanwege de continue stijging van het aantal uitkeringen sinds de jaren zeventig dachten werknemers hun dagen bij het UWV te slijten.

En dan is de oproep van het management een abstracte boodschap. Veel UWVers hopen dat het overwaait, zegt Deja Verhoef, loopbaanadviseur bij het mobiliteitscentrum van het UWV in Amsterdam. Zolang het niet concreter wordt, voelen mensen zich niet aangesproken. Waarom ik? Laat de buurman maar vertrekken. Veel UWVers lijken bovendien murw gereorganiseerd. Sommigen zijn de dans al zo vaak ontsprongen, dat ze de huidige dreiging niet meer serieus nemen.

En dan komt een boventalligheidsbrief hard aan. Inmiddels hebben 960 UWVers hem ontvangen. Sommigen worden acuut ziek, zegt Verhoef. Ieder kwartaal komen er vanaf nu enkele honderden boventalligen bij.

Het UWV heeft landelijk negen mobiliteitscentra om de bedreigden, zoals de UWV-top het noemt, te helpen. Arbeids- en organisatiepsychologen, loopbaanadviseurs en arbeidsmarktdeskundigen geven cursussen zelfanalyse (wat wil ik, wat kan ik?) en sollicitatietrainingen. Ook helpen ze de UWVers met hun zoektocht op internet.

Het is nodig, verklaart Verhoef. Mensen komen hier vaak binnen met het idee: Het UWV doet mij dit aan, dan lost het UWV het ook maar op. Zo werkt het helaas niet. Want lukt het niet binnen een half tot twee jaar (afhankelijk van de leeftijd) een nieuwe baan te vinden, dan staat de UWVer gewoon op straat.

Cynisme

De voortdurende onzekerheid komt de sfeer op de werkvloer niet ten goede. Het cynisme verspreidt zich razendsnel. Op de achterbank van haar dienstauto-met-chauffeur, onderweg naar een nieuw geopende vestiging in Goes, geeft bestuurslid Annette Dümig meer verklaringen voor de bedompte sfeer. Ook de negatieve publiciteit is er volgens haar debet aan. Het UWV is in de sociale zekerheid de kop van Jut, mag je zeggen. Weinig bedrijven, ook buiten de sociale sector, komen zó vaak en zó slecht in het nieuws. Zijn het niet de dure toiletpotten, dan is het wel de onrechtvaardige herkeuring van WAOers. En zijn het niet de hoge uitgaven aan externe artsen en consultants, dan is het wel een ontslagen directeur die nog een rekening met de UWV-top heeft te vereffenen.

Medewerkers balen ervan, weet Dümig. We doen het nooit goed. Het UWV komt nu eenmaal niet in de krant omdat 99 procent van de uitkeringen op tijd wordt betaald.

De media zijn volgens Dümig niet de enige boosdoener. Ook de politiek kan er wat van. Neem de WAO-discussie eind juni. Politieke partijen, sociale partners en verzekeraars zagen hun kans schoon de WAO in 2006 te privatiseren dat wil zeggen: door verzekeraars te laten uitvoeren in plaats van door het UWV. Om dat doel te bereiken, verdraaiden ze de feiten, stelt Dümig. Het UWV zou niet efficiënt werken, niet genoeg mensen reïntegreren. We werden zonder inhoudelijke redenen zwartgemaakt. Wat bij de burger blijft hangen, is een negatief beeld over het UWV. Niet leuk voor werknemers die op feestjes moeten vertellen dat ze bij het UWV werken.

Ook een proefballonnetje zoals onlangs van minister Zalm van Financiën, brengt UWVers in rep en roer. Zalm suggereerde de uitvoering van de werkloosheidswet WW net als de bijstand over te hevelen naar de gemeenten. Oftewel: weer een taak minder voor het UWV. Het kost weken voor zoiets is bedaard, stelt Dümig. Werknemers vragen ons dan waarom we ons niet verweren. Waarom schrijven we geen stuk in de krant? Wij leggen uit dat we niet via de media met de politiek praten. Dümig noemt het emotiemanagement: veel het land in om met medewerkers te praten.

Woedende cliënten

De UWVers krijgen de gevolgen van politieke beslissingen waar ze vaak niet achter staan dagelijks op hun bord. Net als een ober de klappen opvangt als het eten in een restaurant niet smaakt, incasseren de UWVers de klappen die bedoeld zijn voor minister De Geus en het kabinet. De herbeoordeling van 340 duizend WAOers bijvoorbeeld, en de strengere keuringseisen. De UWVers hebben er niet voor gekozen, maar krijgen wel de woedende cliënten aan hun bureau.

Vervelende bijkomstigheid is dat het tegenwoordig vaak niet bij figuurlijke klappen blijft. Ilse Stecher, manager van de nieuwe UWV-vestiging in Goes, wijst bij de rondleiding op de extra voorzorgsmaatregelen tegen agressie. Alle nieuwe UWV-kantoren van de 129 gebouwen moeten 28 (vernieuwde) kantoren overblijven worden inmiddels uitgerust met calamiteitenkamers. Het bureau is aan de vloer gemonteerd, zodat een agressieve cliënt het niet van zijn plaats krijgt. Weggestopt onder de tafel zit een alarmknop voor noodgevallen. Ook aanwezig: een vluchtroute voor het geval de cliënt zijn handen niet kan thuishouden.

Meebewegende cameras houden in Goes elk hoekje van het UWV-kantoor nauwlettend in de gaten. En wil een cliënt het gebouw binnen, dan moet hij eerst langs twee breedgeschouderde bewakers. De Goese verzekeringsarts Dirk, die niet met zijn volledige naam in de krant wil, vertelt hoe blij hij is met de strenge beveiliging. Hij prijst zich gelukkig met een spreekkamer direct in het zicht van de bewakers. Ik heb soms cliënten waar je bang van wordt. Pas zei er één letterlijk: het is maar goed dat die beveiliging er zit, anders had ik je een hengst gegeven.

De Volkskrant-verslaggeefster valt met haar neus in de boter. Na het bezoek aan de Goese vestiging wordt ze vriendelijk doch dringend verzocht de uitgang aan de achterzijde te nemen. Een cliënt staat met zijn auto voor de deur, verklaart Stecher. Hij wil het pand binnenrijden. Eerder dit jaar gebeurde hetzelfde in Hengelo.

Toch kan het UWV als verklaring voor de negatieve beeldvorming niet alleen naar buiten wijzen, naar politiek, media, en de mede hierdoor mondiger wordende cliënt. Ook intern verloopt de bedrijfsvoering verre van vlekkeloos. Neem de schotten tussen GAK, Cadans, USZO, GUO en SFB. Hoewel de fusie alweer drieënhalf jaar is geleden, staat een aantal schotten nog recht overeind. Zelfs in Goes zitten GAKers en Candansers nog altijd min of meer gescheiden. Ze zitten weliswaar in één grote ruimte, maar borsthoge documentatiekasten markeren nog altijd de grenzen. Daar zit de USZO-groep, wijst Goes-manager Stecher.

De integratie wordt bemoeilijkt doordat de vijf uitvoeringsinstellingen er nog steeds eigen computersystemen op nahouden. De verschillende systemen zijn nog steeds niet op elkaar aangesloten. De ingehuurde automatiseerders werken volgens Dümig dag en nacht om de spaghettibrei te ontwarren.

Maar zolang dat niet is gebeurd, kan in de ene spreekkamer alleen een USZO-arts werken, en in een andere kamer alleen een ingewijde in het GAK-systeem. In de backoffice is het ene bureaublok op het Cadans-netwerk aangesloten, en het andere blok op het SFB-systeem.

Inmiddels draaien de cliëntgegevens van zes systemen (een van de vijf uitvoeringsinstellingen had twee systemen) op drie systemen. Volgens Dümig is er geen bedrijf dat het sneller kan. Na de fusie tussen ABN en de Amro-bank duurde het tien jaar voordat de systemen geïntegreerd waren. Een complicerende factor voor het UWV is bovendien dat we voortdurend nieuwe wetswijzigingen moeten doorvoeren.

Het maakt dat ook in de hoofden van veel UWVers de omslag nog niet is gemaakt. Aan een onbekende collega in Goes bijvoorbeeld zijn de UWV-kantoren uit Terneuzen, Vlissingen, Middelburg, Kortgene en Dirksland samengevoegd is de eerste vraag steevast van welke uitvoeringsinstelling hij afkomstig is.

Willem van der Lee, arbeidsdeskundige in Goes, komt er bij het hoge bezoek van Dümig openlijk voor uit: Ik ben er nog steeds trots op een ex-bouwer (ex-SFB, red.) te zijn. Sinds een paar weken heeft hij ook USZO-klanten, maar het is niet hetzelfde.

Warmte en frisheid

De UWV-top werkt er hard aan de fusie tot een goed einde te brengen. Zelfs het nieuwe huisvestingsconcept is er expliciet op gericht de integratie te bespoedigen. Als in 2008 het 28ste UWV-kantoor is vernieuwd, is architectenbureau Fokkema uit Delft er zes jaar fulltime met twaalf mensen aan bezig geweest. Goes is de eerste vestiging, later dit jaar volgen Almere en Groningen. Het UWV bespaart door de verkleining van het kantorennet 30 miljoen euro.

Het Goese UWV-kantoor mag er zijn. Op de buitenmuren na is vrijwel het hele kantoor van glas. We moeten transparantie uitstralen, verklaart Dümig.

Om de cliënt niet te ver te laten lopen, zijn alle spreekkamers in Goes verplaatst naar de begane grond. Knalgele, groene, oranje en rode zones moeten warmte uitstralen, frisheid, dynamiek, en vooral klantvriendelijkheid. UWV-medewerkers zitten bovendien niet meer in individuele kamertjes in een smalle, donkere gang, maar werken in groepen op ruim opgezette zalen. Gezellige zithoekjes moeten de samenwerking tussen werknemers verder verbeteren.

De vernieuwde inrichting wekt wel eens de woede van cliënten, zegt arbeidsdeskundige Van der Lee. U zit in een luxe pand en ik krijg geen uitkering, is het commentaar. Ja, een beetje gelijk hebben ze natuurlijk wel.

De felle kleuren passen volgens Van der Lee bovendien niet goed bij de aard van de gesprekken die hij vaak moet voeren. Overigens is het oordeel van de meeste cliënten volgens UWV-onderzoek positief.

De huisvesting is nog altijd het chagrijnthema van het UWV, zoals de UWV-top het noemt. De affaire over de huisvestingskosten, waarbij Linthorsts voorganger Tjibbe Joustra anderhalf jaar geleden het veld moest ruimen, ligt nog vers in het geheugen. Sterker, bij de bestuursvergadering van de directie zijn de huisvestingskosten deze dinsdag opnieuw onderwerp van gesprek.

Hoewel het hem zichtbaar ernst is, kan Linthorst bij zijn welkomstwoord een ironisch grapje niet onderdrukken. Hij wijst op een rafelige rand van het tapijt als reden waarom hij in aanwezigheid van de journalist juist voor deze vergaderzaal heeft gekozen.

Ironisch of niet, de huisvestingskosten zo blijkt bij de vergadering stijgen, terwijl de rest van UWV krimpt. Linthorst voorspelt maar vast dat daar vragen over komen. Collega-bestuurslid Theo Fransen, verantwoordelijk voor de huisvestingsportefeuille, heeft het geruststellende antwoord paraat: het zijn eenmalige kosten die elders zijn gedekt. Dan moeten we dat duidelijker opschrijven, vindt Linthorst, vóór iedereen het weer verkeerd gaat interpreteren.

De UWV-top loopt op eieren, zo veel is duidelijk. Elk stuk, elke uitspraak in de media, elke briefing aan de minister wordt op een goudschaaltje gewogen. De raad van bestuur bemoeit zich tot op de letter nauwkeurig met rapportages, begrotingen en brieven aan de minister.

Als je zo veel meelezers hebt, zoveel ogen die je in de gaten houden, is het soms een kwestie van net iets doordachter formuleren, verklaart Dümig. De waarheid blijft verteld, maar de onhandigheden gaan eruit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden