De nationale eenheid is niet langer zaligmakend

HET ZIJN SPANNENDE tijden in Chili. In tien jaar democratie hebben invloedrijke politici niet zulke klare taal gesproken als de afgelopen week....

Ineke Holtwijk

Chili is een land van eufemismen, pappen en nathouden. De ex-dictator wordt ex-president genoemd, terwijl de oude man nimmer een mandaat van de kiezers had. Het gedwongen concubinaat van de regering met (nog steeds machtige) militairen heet 'huwelijk'. Alles wat ondemocratisch is, heet 'transicion' (overgang) en het is een overgang waar nooit een eind aan lijkt te komen. Bestuurders hebben het altijd over 'reguleren' en 'onderhandelen'; nooit over initiëren of creëren. Want avonturen vindt men eng, nieuwe ideeën verdacht en experimenten een aanslag op de bestaande orde. Conflict vermijdend gedrag is door het bloedige verleden en de historische verdeeldheid de norm geworden.

'In het belang van de nationale eenheid' is verworden tot de grote dooddoener. Zo worden vakbondsleiders de mond gesnoerd, gerechtvaardigde eisen van indianen genegeerd en familieleden van vermisten op zichzelf teruggeworpen. Het is de eerbiedwaardig klinkende smoes om onrecht te toleren. Eduardo Frei, die vandaag de presidentiële sjerp overdraagt aan Ricardo Lagos, was kampioen nationale eenheid. 'Discreet en zegt niet veel.' Zo typeert Pinochet Frei in een deze week gepubliceerd interview. In Chili zijn het kwaliteiten.

Frei's opvolger, Lagos, heeft een ander temperament. Tijdens de dictatuur was Lagos de eerste politicus die het waagde publiekelijk Pinochet te kapittelen. De afgelopen twee jaar heeft Lagos zich koest gehouden. Uit angst kiezers uit het middenveld te verliezen, kwam hij bij de arrestatie van Pinochet met nietszeggende, ontwijkende commentaren. Tijdens zijn verkiezingscampagne sprak hij behoedzaam over de 'positieve' contacten met de strijdkrachten. En zijn toespraak op de avond van zijn verkiezing had ook een hoog nationale-eenheidgehalte. Totdat het publiek van zich liet horen. Met de kreet 'Juicio a Pinochet' (berecht Pinochet) interrumpeerde het hem. Ooggetuigen typeerden het als een emotioneel moment. Het waren geen communisten die recht eisten, maar gewone Chilenen die onrecht en lafheid moe waren.

Afgelopen dagen waren het de militairen die Lagos dwongen van zijn tekst af te wijken. De koninklijke ontvangst die zij hun gepensioneerde baas bereidden, leidden sneller dan verwacht tot een krachtmeting. Frei hield zijn mond, maar Lagos was woedend en probeerde tevergeefs de ceremonie te veranderen. Hij zinspeelde zelfs op ontslag van Pinochets opvolger. Deze deed uiteindelijk slechts twee concessies: de rode loper en de toespraken werden geschrapt.

Door het triomfalisme van Pinochet en de zijnen staat 'het huwelijk' onder druk. Voor het eerst praten politici nu meer over 'het imago van Chili in het buitenland' dan over de nationale eenheid. Vanwege het imago is de openbaar aanklager, op verzoek van politici uit het regeringsblok, aangehaakt bij het proces tegen Pinochet. Dat is een salonrevolutie. Het is voor het eerst dat de staat zich belanghebbende verklaart in een proces over mensenrechten.

In het belang van de nationale eenheid (lees: om militairen niet onnodig te provoceren) heeft de staat zo'n directe confrontatie tot nu toe vermeden. Het besluit is een opsteker voor de onderzoeksrechter die Pinochet wil verhoren en die de komende weken vermoedelijk onder grote druk komt te staan van Pinochets aanhangers. Ironie van het geheel: door de koninklijke ontvangst zijn de kansen op een proces beter dan ooit.

Lagos c.s. willen dat de rechtszitting waarin wordt gepraat over het opheffen van Pinochets onschendbaarheid integraal en direct door de Chileense tv wordt uitgezonden. Ook dat is ongehoord; op tv wordt meer niet dan wel gezegd. Op verzoek van de (vorige) regering en in het belang van de nationale eenheid mogen de nieuwslezers de term 'ex-dictator' bijvoorbeeld niet gebruiken. Voor velen zal de werkelijkheid een schok zijn. In de zitting wordt namelijk alle bewijsmateriaal tegen Pinochet inclusief de details van een massa-executie voorgelezen. Deze voorronde kan daardoor uitgroeien tot een publiek gerecht tegen Pinochet, misschien wel het enige dat hij krijgt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden