mannen met een missie

De namen van rivieren zijn een rotzooi, maar daar laten deze twee mannen het niet bij zitten: ‘De rivier heet zoals die heet’

null Beeld Claudie de Cleen
Beeld Claudie de Cleen

Rivieren worden in Nederland vaak achteloos verkeerd aangeduid, tot afgrijzen van Vlaardingers Harm Jan Luth-Mulders en Arne van der Zande. Onvermoeibaar strijden ze voor de juiste benamingen. ‘Stel, jij rijdt je auto het Scheur in, je belt 112 en zegt: ja hallo, ik ben in de Nieuwe Waterweg gereden. Dan gaan ze je niet vinden, hoor.’

Een ouder echtpaar wacht aan de kade op de veerboot. Locals zijn het, met identieke grijze elektrische fietsen, voor een tochtje op weg van Maassluis naar Rozenburg. Ik wil maar één ding weten: hoe heet de rivier die ze straks zullen oversteken?

‘Ja, de Maas, hè?’, zegt de vrouw.

‘Nee nee’, verbetert de man. ‘De Nieuwe Waterweg!’

Allebei fout.

Ze hebben geluk dat twee beruchte regiogenoten niet meeluisteren, anders waren ze ongevraagd op een college geschiedenis getrakteerd. Al jaren strijden de Vlaardingers Harm Jan Luth-Mulders (60) en Arne van der Zande (56) voor de correcte benaming van dit stukje rivier, dat lange tijd niet op de officiële kaarten te vinden was. Een enquête is er niet gehouden, maar het duo acht het waarschijnlijk dat de meerderheid van de inwoners van Maassluis en Vlaardingen niet weet hoe deze belangrijke verbinding heet. Ze vinden dat zo erg, dat ze iedere journalist of instantie aanschrijven die het waagt dit stukje rivier de Nieuwe Maas of de Nieuwe Waterweg te noemen.

‘Je wil niet weten hoe vaak ik het Rotterdams Dagblad heb gemaild’, zegt Van der Zande. ‘Er is daar een misdaadverslaggever, die heeft er een handje van te schrijven dat er weer een lijk in de Nieuwe Waterweg is gegooid. Dan stuur ik een screenshotje van de kaart: hoe heet die rivier nou?’

Luth-Mulders: ‘Het Scheur, dus.’

Van der Zande: ‘Er groeit een hele generatie op die het gewoon niet weet.’

Voor eens en voor altijd: wie van Rotterdam – zeg maar de Erasmusbrug – naar de Noordzee vaart, start op de Nieuwe Maas. Als dan ter hoogte van Vlaardingen-West vanaf het zuiden de Oude Maas zich bij de stroom voegt, heet de rivier het Scheur (‘scheur’ is een oude aanduiding voor een diepe vaargeul). Pas voorbij Maassluis, bij de stormvloedkering, kom je op de in 1872 geopende Nieuwe Waterweg, het kanaal dat een snelle verbinding naar zee moest garanderen. Hoek van Holland is sindsdien de laatste halte.

Aan elkaar geplakt

Het is een van de vele voorbeelden in Nederland van stukjes rivier met verschillende namen die als het ware aan elkaar geplakt zijn – vaar je bijvoorbeeld vanaf de Duitse grens via Arnhem en Rotterdam naar zee, dan vaar je over zeven rivieren en kanalen: zo heet de Nederrijn vanaf Wijk bij Duurstede ineens de Lek. Het is het gevolg van de eeuwenlange beïnvloeding van hoe rivieren lopen door afdamming, aanleg van dijken en kanalen, inpoldering en inundatie (onderwaterzetting).

Toen de Nieuwe Waterweg er nog niet was, boog je als je van Maassluis naar zee wilde iets meer naar beneden af, de Brielse Maas op. Dit gebied is afgedamd en ingepolderd. Een deel van de contouren van de oorspronkelijke, brede Maasmonding, die werd geplaagd door verzanding en daardoor vaak te ondiep was, is vandaag nog op de kaart te zien ten westen van Oostvoorne.

null Beeld Claudie de Cleen
Beeld Claudie de Cleen

Ze lachen erbij, aan een leestafel in het Stadsarchief Vlaardingen, maar ze menen het: dat alleen loodsen het 13 kilometer lange Scheur op de juiste wijze aanduiden, is een misstand. Arne van der Zande – oud-journalist, voormalig eigenaar van een après-ski-bar en een dj-drive-in-show, ex-gemeenteraadslid voor VV2000/Leefbaar Vlaardingen en thans wereldreiziger – heeft tijd genoeg voor dit dossier (‘Ik ben goed met mijn geld omgegaan’). Harm Jan Luth-Mulders, stadsarchivaris (‘sinds 10 juni 1997’) en in zijn vrije tijd bespeler van middeleeuwse muziekinstrumenten, ziet het als onderdeel van zijn werk. De laatste eist de meeste spreektijd op.

‘Laatst is er een crematorium geopend in Maassluis’, zegt Luth-Mulders. ‘Staat er: uitkijkend op de Nieuwe Waterweg. Nou, dan moet je wel heel ver kijken. Maassluis noemde zich tot niet zo lang geleden ‘de eerste stad aan de Waterweg’. Die slagzin hebben ze gelukkig van hun briefpapier gehaald.

‘Een jaar of acht geleden werd hier in de Stadsgehoorzaal met veel bombarie een promotiefilm over de stad gepresenteerd’, zegt hij. ‘Daar zat een lied in over Vlaardingen, gezongen door een soapie. Die had het over ‘Vlaardingen aan de Nieuwe Waterweg’. De burgemeester vraagt me na afloop: wat vond je ervan? Ik zeg: wil je een leuk of een eerlijk antwoord. Hij: hoezo? Dus ik loop met hem naar de kamer van het College van Burgemeesters en Wethouders, want daar hangt een kaart. Ik wijs naar de rivier en zeg: wat staat hier nou? Nieuwe Maas! Het is hardnekkig, hoor.’

Scheursluis

De verwarring is wel te begrijpen. Het regiokatern van het AD/Rotterdams Dagblad voor Schiedam, Vlaardingen en Maassluis, heet van oudsher Waterweg. De woningbouwcorporatie in Vlaardingen, ooit de belangrijkste haringvissersplaats van Nederland en nu vooral bekend als de bakermat van Bassie en Adriaan, heet Waterweg Wonen. ‘Ik reken het niet fout als mensen het over waterweg hebben met een kleine w, als bijnaam, want het ís ook een waterweg’, zegt de archivaris. ‘Maar als je dit de Nieuwe Waterweg noemt, nee, dan ben je echt van de pot gerukt.’

En kun je het Maassluizers kwalijk nemen als ze denken dat hun stad aan de Nieuwe Maas ligt? Hun stad heet immers niet Scheursluis. Sterker nog, zelfs voor Rijkswaterstaat bestond de rivier het Scheur jarenlang niet.

Luth-Mulders: ‘Dat is gekomen door een menselijke fout, gemaakt in 1980. Een medewerker van Rijkswaterstaat heeft gewoon de Nieuwe Waterweg laten doorlopen, waardoor het Scheur van de officiële kaarten verdween. Dat heeft geduurd tot 2013. Twee mannen hebben eindeloos brieven naar de minister gestuurd en dat heeft geholpen. Koos Stadhouders en Leo Boer. Je schrijft die namen toch wel op hè? Ere wie ere toekomt.’

Maar waarom is dit allemaal zo belangrijk? Luth-Mulders zucht. ‘Vaak krijgen we de reactie: zeur toch niet zo, maak je niet druk. Maar het is heel simpel: de rivier heet zoals die heet. Het moet gewoon kloppen. Als ik jou Pieter noem, vind je dat ook niet leuk.’

Arne van der Zande valt hem bij. ‘Als het zelfs fout in de krant staat... Je denkt: het staat in de krant, dus het is zo, dan gaan mensen die fout overnemen. Je moet gewoon weten waar je bent. Stel, jij rijdt je auto het Scheur in, je belt 112 en zegt: ja hallo, ik ben in de Nieuwe Waterweg gereden. Dan gaan ze je niet vinden, hoor.’

Luth-Mulders: ‘Het is zeker van belang voor hulpdiensten. Ik zit ook in de straatnamencommissie. We letten er altijd op dat nieuwe straatnamen niet op namen lijken die er al zijn. Om een voorbeeld te geven van wat voor gevolgen dat kan hebben: een collega kreeg een hartaanval. De ambulance moest in de Waalstraat zijn, in het centrum. Maar die is naar de Van der Waalsstraat gereden in de Westwijk. De ambulance kwam te laat.’

Rotzooi

Als de laatste mail naar de lokale krant Groot Vlaardingen is verstuurd (waarin in vriendelijke doch duidelijke bewoordingen wordt gemeld dat het een hardnekkig misverstand is dat het heropende Chinees-Indisch restaurant uitkijkt op de Nieuwe Waterweg), wacht een nieuwe klus. Want die Rotterdammers die het de hele tijd maar over ‘de Maas’ hebben, moeten ook worden verlicht.

Luth-Mulders: ‘De Maas die door Maastricht stroomt, is toch echt een andere rivier. Ik blijf het zeggen: het is de Nieuwe Maas.’ Dan lichten vanachter zijn bril zijn ogen op. ‘Wist je dat de Nieuwe Maas in de Middeleeuwen de Merwe werd genoemd? Ik heb nog een facsimile van een kaart uit 1744 waar Merwe op staat!’

Oké dan. De naam Merwede komt nog steeds voor. Vanaf Slot Loevestein, waar de Waal en Maas (afgedamd) samenkomen, spreken we van de Boven Merwede. Wie vanaf het slot naar Rotterdam wil, vaart over de Beneden Merwede langs Dordrecht om via de Noord bij de Nieuwe Maas uit te komen. Maar waarom is de Merwe dan Nieuwe Maas gaan heten?

Ik bel met civiel ingenieur Ton Burgers, gespecialiseerd in waterbouwkunde en auteur van het boek Nederlands grote rivieren. ‘Het was vroeger een grote rotzooi als het om rivieren gaat’, zegt hij. ‘In de middeleeuwen waren ze breed en ondiep.’ Er waren veel overstromingen, ook de Sint-Elisabethsvloed, de watersnoodramp van 1421 die hele dorpen en bossen wegspoelde, had grote invloed op het rivierlandschap. ‘De mensen zijn ze gaan omleiden als dat beter uitkwam’, zegt Burgers. ‘Er is niks natuurlijks meer aan onze rivieren.’ En de namen dan? ‘Die waren vaak inwisselbaar. Zoals we nu ook nog de Hollandse IJssel en de IJssel in Gelderland hebben, terwijl er geen relatie is tussen die twee.’

Maar of we het nu over Merwe, Merwede, Nieuwe Maas, Scheur of de Nieuwe Waterweg hebben: in feite gaat het over het verlengde van een riviertje dat ergens in Zwitserland begint. De naam: de Rijn. Tal van de 1,3 miljoen slootjes, meertjes en vaarwegen in Nederland zijn eigenlijk (restanten van) vertakkinkjes van vertakkingen van de Rijn, de belangrijkste rivier van Europa. Nederland is het afvoerputje, en hoe westelijker je komt, hoe meer gaatjes dat afvoerputje krijgt. De bijnaam van Rotterdam mag dan ‘de Maasstad’ zijn, de regio wordt terecht Rijnmond genoemd.

Terug naar Vlaardingen. Een paar weken geleden zijn er borden afgeleverd, twee meter breed, die ter hoogte van de haven worden geplaatst, om de bevolking erop te wijzen dat dit de Nieuwe Maas is. Ook komen er borden bij het Scheur – en de trotse Harm Jan Luth-Mulders mag ze onthullen.

Google

Alleen Google Maps blijft vooralsnog problematisch. Van der Zande: ‘Je kan bij Maps fouten aangeven, dan vragen ze om een omschrijving en dan hoop je dat zij er iets mee doen.’ Eerst stond het Scheur er helemaal niet op. ‘Nu loopt de rivier verder oostelijk door dan zou moeten.’

Ineens word ik een beetje zenuwachtig. In 2019 bracht ik een boek uit over de band van mijn vader, The Amazing Stroopwafels. De titel: Oude Maasweg kwart voor drie, naar hun bekendste nummer. Daarin moest ik natuurlijk uitleggen hoe het nou zat met de Oude Maas en de andere rivieren. Ja hoor: op bladzijde 231 schrijf ik dat ik op een terras zit van een Vlaardings hotel ‘aan het Scheur’: ‘de rivier die door iedereen gewoon de Maas wordt genoemd’, voeg ik er betweterig aan toe.

Een blunder, want dit ís de Maas, nee, de Nieuwe Maas. Blind vertrouwd op Google. Mea culpa. Al was er in ieder geval één journalist die het bestaan van het Scheur heeft erkend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden