reportage

De Muur leeft nog in Mödlareuth

De 45 bewoners van Mödlareuth hebben er wel een beetje genoeg van, al die toeristen die een kwart eeuw na de val van de Muur komen vragen hoe het was om in een verdeeld dorp te leven.

Beeld Daniel Rosenthal

'Little Berlin', noemden de Amerikanen het gehucht tijdens de Koude Oorlog. En klein is Mödlareuth zeker. Aan gene zijde van de Tannbach wonen 17 mensen. Aan deze kant leven er 28. Hier zeggen ze ter begroeting 'Guten Tag'. Daar roepen ze 'Gruss Gott' naar de voorbijganger.

Als ze de passant überhaupt groeten, want ze hebben het hier in Mödlareuth niet zo op buitenstaanders. Liefst 60 duizend personen komen er jaarlijks naar de resten van de Oost-Duitse Muur kijken en dat maakt dat de Mödlareuthers zich toch een beetje als bewoners van een openluchtmuseum wanen.

Muur

De toeristen, meest West-Duitsers, werpen een blik op het prikkeldraad en de kleine wachttorens en stellen impertinente vragen: 'Hoe kon je hier eigenlijk leven, ten tijde van de Muur. En wat vinden jullie ervan dat er nog steeds een Muur staat?'

Goeie vragen natuurlijk, maar de 45 bewoners van Mödlareuth op de grens van Beieren en Thüringen zijn ze onderhand wel zat. Steeds maar weer moeten ze toeristen vertellen hoe het was om destijds in een gedeeld dorp te wonen.

De verwachting is dat de stroom dagjesmensen volgend jaar nog zal toenemen. De Duitse omroep ZDF zendt begin volgend jaar de serie Tannbach uit. De film gaat over het leven in het dorp, vlak na de Tweede Wereldoorlog.

Maar hoe was dat eigenlijk, om te leven in een dorp dat door een Muur verdeeld was? Daar, aan de andere kant van de beek, het vrije Beieren. Hier Thüringen en de dictatuur van de DDR. De oudere heer Goller praat er ook niet graag over, hij deed het al te vaak, maar hij wil aan journalisten nog wel kwijt dat je als DDR-burger kon worden gestraft als je een familielid aan de andere kant van de grens begroette.

'Ik zag mijn oom in 1988 aan de andere kant. Ik keek om me heen om te kijken of geen grenswacht me zag, en zei hem gedag.' De wakkere grenssoldaten hadden hem natuurlijk wél zien zwaaien. 'Wat moest dat, kameraad, was dat je oom die je begroette?', vroegen ze hem even later. Nee hoor, riposteerde Goller, 'ik heb alleen maar het zweet van mijn voorhoofd geveegd.' Hij kwam er met een waarschuwing van af.

Mödlareuth, DuitslandBeeld Volkskrant

Beelke

Op 9 november 1989 viel de grote Muur in Berlijn, die avond lagen de bewoners in Mödlareuth op één oor. De Muur in het enige andere oord dat zowel in de DDR als de Bondsrepubliek lag, ging pas een maand later, op 9 december 1989, officieel open. Toen mochten voetgangers weer passeren, en kon Goller zijn oom Kurt in de armen sluiten. Zijn 82-jarige vader Max Goller zei daags erna in de lokale krant: 'Ik had niet gedacht dat ik dat nog zou mogen beleven.' Gevierd werd de hereniging met 'Bier, Sekt und Brotzeit'.

Na de Tweede Wereldoorlog lag, net als Berlijn, ook hier de demarcatielijn dwars door een woongemeenschap. De Tannbach vormde de afscheiding. Na de stichting van de beide Duitse staten lag het ene deel van Mödlareuth in de DDR en het andere deel in de Bondsrepubliek.

Vrij verkeer was toen nog mogelijk, vanaf de 'Amerikanische Zone' naar de Sovjet-bezettingszone, en weer terug. De Tannbach is een beekje van niks. Een kleine sprong en je was erover, herinneren oude bewoners zich. Sommige kinderen gingen vanuit het 'westen' nog ter school in de DDR. Dat veranderde toen in 1952 een houten schutting werd geplaatst.

Toeristen lopen langs de Muur van MödlareuthBeeld Daniel Rosenthal

700 meter lang

In 1966, vijf jaar na de bouw van de Muur in Berlijn, kreeg ook het gedeelde dorp zijn betonnen Muur, 700 meter lang, 3,40 meter hoog. Liefst 400 bomen moesten er voor wijken. Verder werden de gebruikelijke DDR-attributen aangelegd: wachttorens, een 500 meter brede Schutzstreifen, prikkeldraad, véél prikkeldraad en een uitloopspoor voor waakhonden, een zogenoemde Hundenlaufanlage.

Op oude foto's is te zien hoe die bouw verliep. DDR-soldaten steken betonnen delen tussen palen, een boer rijdt met paard en wagen voorbij. Op latere foto's uit mei 1989, dus vlak voor de val van de Muur, zien we West-Duitsers voor de Landesgrenze staan. Op de achtergrond zien we boerderijen in het Oost-Duitse deel. In die jaren was het gedeelde dorp voor West-Duitsers al een geliefde trekpleister.

De boerderijen staan er nog steeds. Er is de laatste tientallen jaren weinig veranderd in Mödlareuth. Sterker, een deel van de Muur staat er ook nog steeds, als onderdeel van het Deutsch-Deutsches Museum Mödlareuth, Museum zur Geschichte der Deutsche Teilung.

'Monument'

In juni 1990 begonnen bulldozers de muur te slopen, maar burgemeester Arnold Friedrich van 'West-Mödlareuth' kreeg het voor elkaar dat 50 meter bleef staan. 'Als monument', zoals hij destijds zei. Dat deel van de Muur maakt nu, compleet met grenspalen, prikkeldraad en wachttorens, deel uit van het populaire openluchtmuseum.

Poogden in Berlijn tijdens de DDR-tijd vele Oost-Duitsers naar de andere kant van de stad te komen, vaak met fatale gevolgen, in Mödlareuth is slechts één vluchtgeval bekend. In juni 1973 zette Hans-Jürgen Schulz kort voor middernacht een ladder van anderhalve meter op het dak van zijn Barkas bestelauto en klom over de Muur.

Twee grenswachten zagen het vanuit hun Beobachtungsturm, type BT-11, gebeuren, maar grepen niet in. Hun commandant kreeg later tien dagen gevangenisstraf. De andere grenssoldaten moesten verplicht verstarkte politisch-ideologische Arbeit ondergaan. Ook kregen ze extra wapenlessen. Tot een hernieuwde vluchtpoging is het nooit meer gekomen.

Eén Gasthaus telt het liefelijk in de heuvels gelegen dorp, met de toepasselijke naam Zum Grenzgänger. Vroeger was hier de DDR-school gevestigd, nu kan men er een Rosen pils drinken. De waardin vertelt dat er in 1524 al een dorp lag dat Modelotenreut heette.

Kanzler der Einheit

Verderop staat een monument dat herinnert aan bondskanselier Helmut Kohl, de 'Kanzler der Einheit'. Een paar jaar terug kwam hij, vertelt de waardin, het monument onthullen. 'Herr Kohl zat toen al in een rolstoel'. Tekst op het monument: 'Für seine Historischen Verdienste Um Die Deutsche Einheit'.

Kohl bracht aan het eind van de jaren tachtig, samen met de toenmalige Amerikaanse vicepresident George H.W. Bush nog eens een bezoek aan het westelijke deel van het dorp. De latere president sprak toen van 'Little Berlin', een naam die voor eeuwig aan het dorp zal kleven.

De echte Muur is weg, gedeeld blijft het dorp. Er zijn in Mödlareuth nog steeds twee burgemeesters; ook de kengetallen voor de telefoon zijn verschillend, net als de postcodes. Het Thüringse deel valt onder de stad Gefell, het deel in Beieren behoort bij Töpen.

De waardin van Zum Grenzgänger, die zelf Guten Tag als begroeting gebruikt: 'Veel dorpsbewoners komen hier nu op vrijdagavond wat drinken, maar gedeeld zal het dorp altijd blijven. Dat was heel vroeger al zo, dat is nog steeds zo, muur of geen muur. Wij komen nu eenmaal uit Thüringen, zij aan de andere kant van de Tannbach behoren tot Beieren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden