De musical waar Stalin honderd keer om lachte

In een ideale socialistische heilstaat zouden musicals een overbodig goed geweest zijn. Er zou immers genoeg van alles zijn voor iedereen, en geen enkele reden om het dagelijkse bestaan te ontvluchten; er zou niks meer te wensen zijn....

Van onze medewerker Jan Pieter Ekker

Er zijn wel degelijk musicals gemaakt in het Oostblok, met fraai gechoreografeerde partijprogramma's en lofzangen op de industriële revolutie, gedroomde werkelijkheden en een prachtig vormgegeven toekomst.

Onder de titel East Side Stories brengt het Filmmuseum nu zes van deze musicals in de bioscoop. Drie uit de Sovjet-Unie uit de jaren dertig en drie uit de jaren vijftig en zestig uit Hongarije, Tsjechoslowakije en Oost-Duitsland.

De oudste is De hele wereld lacht van Grigori Aleksandrov (1934), die in 1931 als assistent van Sergei Eisenstein in Hollywood geweest was. Terug in Moskou maakte hij een film over een herder en een dienstmeisje die in Moskou carrière maken als violist en zangeres.

De film lag aanvankelijk onder vuur van de censuur, maar Aleksandrov riep de hulp in van de schrijver Maxim Gorki. Die zorgde ervoor dat filmfan Stalin De hele wereld lacht te zien kreeg. Stalin vermaakte zich kostelijk en gaf de film zijn zegen.

De pionier Aleksandrov werd de enige burger die een militaire onderscheiding kreeg voor het maken van een musical. 'Een moedig man die zo'n grappige film maakt', vond Stalin.

De film werd een succes en plaveide de weg voor Volga Volga (1938). Aleksandrovs volgende musical was een klucht over een rivaliserend orkest en amateurkoor uit hetzelfde kleine dorp, die per boot naar Moskou afreizen om aan een muziekfestival mee te doen. Fanfare op de Wolga.

Volga Volga was Stalins favoriete musical; hij zag de film meer dan honderd keer en gaf de Amerikaanse president Roosevelt tijdens de oorlog een kopie cadeau.

De derde Sovjetfilm in het programma is Traktoristi (1939) van Ivan Pyrjev, waarin boeren op grote tractoren oprukken om hun land te beschermen. De landbouwers zingen blij dat ze voorgaan in de strijd, als kameraad Stalin hen daarom vraagt.

Met de dood van Stalin leek er een einde te komen aan het genre. De Oost-Duitse DEFA-studio had een beperkt budget en weinig middelen. Als gekozen moest worden tussen een dansend meisje en een anti-fascistische held, lag de uitkomst voor de hand. Het democratisch profiel van de nieuwe staten en de rijzende zon van het sociaal bewustzijn moesten gefilmd worden.

Desalniettemin werden ook na 1953 nog musicals gemaakt in het Oostblok, maar gemakkelijk ging dat niet. De musical werd niet als serieus drama beschouwd en veel verhalen werden afgekeurd door de censuur.

De Oost-Duitser Gottfried Kolditz besloot in 1962 een musical te maken over de problemen waar hij mee worstelde bij het maken van een musical. In Revue um Mitternacht worden een schrijver, een artdirector, een componist en een dramaturg ontvoerd en geboeid op een bank gezet.

Ze moeten hun artistieke talenten gebruiken om een musical te maken. Dan blijkt dat de productie-assistent het niet helemaal goed had begrepen: het publiek moest geboeid worden, niet de vier creatieven.

Ze zetten zich aan het werk en beklagen zich over hun opdracht. Het is makkelijker om een Trabant te kopen / gemakkelijker om te schaatsen in de woestijn / dan een leuke musical te maken / want wat valt er eigenlijk te lachen? De musical werd snel een enorm succes; binnen twee maanden tijd kwamen meer dan een miljoen mensen kijken.

De vrolijkste van het stel is Woman on the Rails (1966, de tijd van de Praagse Lente) van Ladislav Rychmann. Marie, een grijze tramconductrice ziet haar man staan kussen met een ander. Ze zet zonder pardon haar tram stil, midden op een groot plein in Praag.

'Een mensenleven gaat niet altijd over rozen', zingt het koor. Maar Marie laat het er niet bij zitten. Ze neemt al hun geld op van de bank en gaat eens lekker shoppen. Ze koopt prachtige kleren, laat zich vertroetelen in een schoonheidssalon en pikt mannen op in een nachtclub. 'Wees verstandig, tijd heelt alle wonden', zingt het koor. 'U heeft kinderen. Vergeef hem en begin opnieuw / een vrouw moet kunnen lijden.'

Het loopt allemaal nog goed af. Zo gaat het nu eenmaal / misschien was het zijn nicht wel / en een nette man houdt van zijn nicht.

De film bevat prachtig gechoreografeerde, groots opgezette zang- en dansscènes. Honderden gele, blauwe en rode Skoda cabrio's, vermoedelijk de droom van iedere Tsjechoslowaak, rijden door de straten van Praag. Twee jaar later rolden daar de Russische tanks binnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden