De morsdode vieze voeten van Joris

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: een voet.
*Johan Cruijff

Detail van Rembrandt van Rijn: De anatomische les van Dr. Deijman, 1656.Beeld Amsterdam Museum

In de documentaire Narco Cultura (2013) over drugsdoden in Mexico staat een man in het grensstadje Juarez met zijn zoontje - een kleuter nog - te kijken naar een net vermoorde man op straat. De plek is nog niet afgezet. 'Hij moet dit zien', zegt de man, 'dit is de realiteit.' Dat is niet overdreven, in een stad waar de moorden in 2010 tot een dieptepunt zakten van 3.500 doden (inmiddels gaat het iets beter).


Toen ik dat zag, dacht ik: ik weet niks van de dood. Behalve dieren zie ik nooit doden. Is dat slecht? Mis ik iets dat anderen wel weten? Zou mijn blik op de wereld meer in evenwicht zijn als ik gewend was aan het zien van overledenen? Als je in ons land rondkijkt, zou je haast denken dat de dood niet bestond.

Ëcht dood

Dit schilderij had ik al vaak gezien - ik heb in het Amsterdam Museum (toen nog het Amsterdams Historisch Museum) mijn eerste baan gehad. We liepen vaak 'op zaal', ook langs het Deijmannetje. Het is feitelijk een portret van een dode; acht van de negen artsen die om hem stonden zijn immers verdwenen door een brand in de Waag in 1723, inclusief dr. Johan Deijman zelf. Eigenlijk zou het schilderij nu De ontleding van Joris Fonteijn moeten heten, naar de terechtgestelde boef die hier op de sectietafel ligt. Joris is ook écht dood, anders dan veel doden die zo afgebeeld zijn dat ze op slapende Griekse goden lijken. Toch bleef het lange tijd verf voor me.

Het viel pas op nu het in de tentoonstelling Late Rembrandt hangt: die voet van Joris steekt bijna naar je toe. Hij komt dichtbij als je ervoor staat - Jaws-in-3d-achtig dichtbij. Al die koppen die je aankijken in de tentoonstelling, alsof het vensters zijn recht naar de Gouden Eeuw, en al die handen - zachte, rozige of oude, geaderde - zijn ineens zo warm en levend. Deze voet is héél overtuigend dood. Niet opgepoetst, maar zoals dat jongetje op straat de dood zal hebben gezien in Juarez. Viezig, wit uitgeslagen en als je blijft kijken, heeft het zelfs iets stijfs en gezwollens. De overtreffende trap van Caravaggio's beroemde vieze voeten. Dode vieze voeten.

Rembrandt van Rijn De anatomische les van Dr. Deijman 1656; olieverf op doek; 100 x 134 cm (oorspronkelijk ca 245 x 300 cm) Collectie Amsterdam Museum Te zien in de tentoonstelling Late Rembrandt in het Rijksmuseum t/m 17 mei.Beeld Amsterdam Museum

En net toen ik mij die doodheid realiseerde, verscheen er woensdag een artikel in The Guardian: in Groot-Brittannië gaan weer openbare anatomische lessen worden gehouden. Precies vandaag zet de universiteit van Edinburgh voor het eerst in bijna 200 jaar de deuren open en kan iedereen de ontleding van een mens zien.

Zou het dan toch normaal moeten zijn? Volgens een onderzoek uit 2009, stelt de auteur, hebben mensen die vijf minuten per dag aan de dood denken minder kans op depressie. En er zijn indicaties dat mensen gelukkiger worden als ze vaker denken aan hun sterfelijkheid.

Oorsprong van de ziel

In een mooi stuk van Laura Stamps (catalogus van de tentoonstelling De Anatomische Les, 2013), beargumenteert ze dat Deijman in het schilderij misschien op zoek is naar de oorsprong van de ziel: er werd toen gedacht dat die in de pijnappelklier huisde. René Descartes, die even verderop in de Kalverstraat woonde, was net bezig met zijn theorie over de ziel van de mens.

Kijkend naar de voet ging het dagen: eigenlijk is alles wat ik niet begrijp over leven en dood gestold in dit werk. Dat een lichaam dood kan, zo vies dood, of er dan nog een ziel is en waar, of we onze hersenen zijn. Alles waarmee ik liever niet geconfronteerd word. Vandaar, kennelijk, dat het even duurde voor het doordrong.

www.detailsofart.com

Inzoomen

Zelf inzoomen op de voet, of toch liever op de ontblote hersenen? Dan kan met de inzoomtool hieronder.
Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden