De morele aap

Onze morele inborst is natuurlijker dan we denken. Ster-primatoloog Frans de Waal over gevoelens van rechtvaardigheid onder apen, ratten en olifanten.

Een schreeuw van herkenning. Daarop werd Frans de Waal getrakteerd door de chimpanseekolonie, toen hij afgelopen woensdag voor even terugkeerde in Burgers' Zoo. De schreeuwers waren Mama, Tepel en Jimmie; drie chimpansees die hij nog kent uit de begintijd van zijn carrière, toen hij dagelijks onderzoek deed in de Arnhemse dierentuin.


Inmiddels woont en werkt de 64-jarige primatoloog al vele jaren in de Verenigde Staten, waar hij uitgroeide tot een internationale ster binnen zijn vakgebied. Time gaf hem al eens een notering in de top-100 met invloedrijkste wereldburgers. Het Amerikaanse tijdschrift schreef over zijn werk: 'We mogen dan geaccepteerd hebben dat we afstammen van de apen, maar er zijn mensen als De Waal voor nodig om ons eraan te herinneren dat we sindsdien niet zoveel van onze naaste familie zijn verwijderd.'


Ook zijn nieuwste boek, De Bonobo en de tien geboden (Atlas Contact), heeft die insteek. De Volkskrant schotelde De Waal drie morele dilemma's voor die dagelijkse kost zijn in de mensenmaatschappij en vroeg de bioloog naar parallellen met het dierenrijk.


Dilemma 1: Hoe gaan we om met onze ouderen?

'Schiet op en sterf. Iets van die strekking zei de Japanse minister van Financiën eerder dit jaar over de vergrijzende bevolking van zijn land. Al die hoogbejaarden zouden te lang leven en de staat te veel geld kosten. In Nederland heb ik het politici nog niet zo extreem horen formuleren. Maar overal leeft hetzelfde dilemma: hoeveel zijn we bereid te investeren in individuen die minder productief zijn voor de samenleving en niet lang meer hebben te leven?


Als je zo'n sommetje op staatsniveau maakt, kan het tot kille uitkomsten en uitspraken leiden. Maar wanneer het gaat over onze eigen vrienden en familie, zijn we vaak bereid tot grote investeringen zonder er iets voor terug te verwachten. Daarin lijken we op sociale dieren die hun hele leven doorbrengen in kleine familiekring, zoals apen en olifanten.


In Yerkes, het primatencentrum waar ik werk, leefde tot voor kort een oude chimpanseevrouw met artritis. Ze bewoog zich moeilijk, was in alles een oude, kwetsbare dame. Maar de rest van de kolonie liet haar niet links liggen. Jongere vrouwtjes vlooiden haar, hielpen haar in het klimrek. Ze haalden zelfs drinkwater voor haar bij de kraan.


Sommige wetenschappers noemen dergelijk gedrag een evolutionaire vergissing, omdat dieren alleen uit zouden zijn op eigen gewin. Een zieke soortgenoot werkt vertragend, dus die kun je beter achterlaten. Maar sociale dieren beschikken over empathie: het vermogen zich te kunnen verplaatsen in een ander.


Een bijvangst van dat empathisch vermogen is dat dieren zoveel medelijden kunnen voelen met een soortgenoot dat ze hun eigenbelang opzij zetten. Als een oude, zieke olifant niet meer mee kan komen met de kudde, dan gaat de kudde langzamer lopen. Zelfs als hun wegen op den duur toch scheiden, is het maar de vraag of dat echt uitstoting van de groep is.


Antropologen zagen ooit hoe eskimo's zieke ouderen alleen achterlieten op het ijs. Kijk nou toch hoe wreed en zelfzuchtig de menselijke aard is, is dan de verleidelijke conclusie. Later ontdekte men dat het de oudere zélf was die op het ijs achtergelaten wilde worden om zo de rest van de groep niet in de problemen te brengen. Het was dus eerder een daad van naastenliefde van het zieke individu.


Misschien gaat het zo ook wel bij die olifant die alleen achterblijft. Dat ze zich met haar empathisch vermogen verplaatst in de rest van de kudde en duidelijk maakt: investeer niet langer in mij, laat mij maar sterven.'


Dilemma 2: Hoe verdelen we de welvaart?

'De biologie kent de valuable relationship hypothesis, waarbij dieren die elkaar nodig hebben zich het makkelijkst met elkaar verzoenen. Er zijn tal van bewijzen dat het echt zo werkt. Je kunt bijvoorbeeld een experimentele setting creëren waarbij twee makaken elkaar nodig hebben om voedsel te krijgen, omdat een luik pas opengaat als ze zich allebei in dezelfde ruimte begeven. Die makaken verzoenen zich na een conflict sneller dan makaken die ook los van elkaar kunnen eten.


De oprichting van de Europese Unie was een politieke keuze om zo'n afhankelijkheid te creëren tussen landen. Het idee: als Frankrijk en Duitsland elkaar maar genoeg nodig hebben, dan gaan ze vast geen oorlog meer voeren. Later zijn er allerlei andere landen bij de Europese Unie gehaald waarbij die familieband kunstmatiger aanvoelt. Cyprus bijvoorbeeld.


Gedupeerde spaarders hielden daar borden omhoog met de tekst 'E.U. where is the solidarity?'. Uit de experimenten die ik met mijn collega's organiseerde, blijkt hoe diep geworteld de afkeer van ongelijkheid is bij sociale organismen. Een aap is blij met een komkommer, maar smijt hem woest weg zodra hij ziet dat de aap in het kooitje naast hem een druif krijgt. Een hond volgt kwispelend je instructies op, totdat hij ziet dat je een andere hond met eten beloont voor dezelfde trucs.


Zelfs het dier dat het meeste krijgt toebedeeld, gaat soms kiezen voor een eerlijkere verdeling. We hielden recent een experiment waarbij een aap een fiche aan de verzorger moest geven in ruil voor eten. Koos hij voor de ene kleur, dan kreeg alleen hijzelf eten. Koos hij voor de andere kleur, dan kreeg ook de aap in de naastgelegen kooi eten. Apen hebben dan de voorkeur dat ook hun soortgenoten kunnen eten.


Bij dieren kunnen gevoelens van empathie zo sterk zijn dat ze er hun variant van welvaart - eten - voor willen laten staan. Niet zolang geleden hield de University of Chicago een experiment waarbij een rat kon kiezen uit twee opties: chocola eten of via een ingewikkelde handeling een soortgenoot bevrijden uit een benarde positie. De helft van de ratten - vooral de vrouwtjes - koos voor de bevrijdingsactie.


Wat voelen we als we zien dat iemand buiten zijn schuld wordt beroofd van een deel van zijn spaargeld, zoals dreigt te gebeuren bij mensen op Cyprus? Daar kun je alleen maar medelijden mee hebben, toch? Misschien dat je zelfs wel bereid bent om iets voor ze te doen. Wat ons ervan weerhoudt, is dat er bij die bankencrisis zoveel meer motieven spelen. Niet alleen sympathie voor gedupeerden, maar ook boosheid op bankiers en politici die het zover hebben laten komen. We willen behalve helpen ook straffen, dat maakt het zo ingewikkeld.'


Dilemma 3: Wanneer kan andermans gedrag niet door de beugel?

'Waarom zijn we extra verontwaardigd als er in Syrië sprake is van het gebruik van chemische wapens? Is dat zo veel erger dan al die bommen en geweren waar ze elkaar al langer mee bestoken? Ontstaat zo'n zwaardere morele afwijzing van chemische wapens door logisch redeneren of is het meer een gevoelskwestie?


De Amerikaanse psycholoog Jonathan Haidt hield ooit een fascinerend experiment. Hij vroeg zijn proefpersonen: stel een broer en een zus hebben seks met elkaar, keur je dat dan af? Ja, zegt iedereen dan, want dat kan tot inteelt leiden. Vervolgens zei Haidt: oké, de broer en zus gebruiken een condoom en de pil en ze willen allebei heel graag seks hebben met elkaar, keur je het dan nog steeds af? Zo ging hij verder, totdat mensen met hun verstand geen reden meer konden bedenken om het af te keuren, maar toch keurden ze het af.


Zo gaat het met veel morele kwesties. Je voelt aan dat iets niet door de beugel kan, en vervolgens probeer je daar een soort logica bij te bedenken. Die logica mondt uit in onze regels en wetten, tot aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan toe.


Ik noem een chimpansee geen moreel wezen, omdat hij niet bewust op dat niveau nadenkt over goed en kwaad. Toch houden ook chimpansees zich doorgaans aan bepaalde regels, bijvoorbeeld bij onderlinge gevechten binnen de kolonie. Belangrijkste regel is dan: niet in de nek bijten, en niet in de ballen.


Ik heb één keer meegemaakt dat chimpansees die regel overtraden. In Burgers' Zoo werd een hooggeplaatste man gruwelijk afgeslacht door een paar andere mannen, zelfs zijn testikels moesten eraan geloven. De vrouwen zaten opgesloten in een ander nachtverblijf, anders waren ze zeker tussenbeide gekomen. Toen de kolonie weer samen naar buiten ging, werden de schuldige mannen direct de boom in gejaagd. Hun gedrag werd duidelijk afgekeurd door de rest.


Wist je dat chimpansees soms zelfs scheidsrechters aanwijzen? Dat zijn hooggeplaatste mannen - niet per se de alfman - die bij conflicten moeten ingrijpen. Ze kiezen daarbij geen partij en hun oordeel wordt doorgaans snel gerespecteerd door de strijdende partijen.


Als ik dan hoor wat er soms met grensrechters op voetbalvelden gebeurt, dan denk ik wel eens: dat handelen chimpansees netter af.'


De Bonobo en de tien geboden, Moraal is ouder dan de mens, Frans de Waal (Atlas Contact)


Macho versus hippie


Chimpansee (rechts): erg territoriaal, eigen kolonie voor alles. Bij de introductie van een nieuwe chimpansee in een dierentuin, is eerst een lang gewenningsproces noodzakelijk. Anders wordt het een bloedbad.


Bonobo: ook wel de 'hippie' onder de mensapen genoemd.


Ze spelen graag samen met bonobo's van andere groepen,


delen voedsel en hebben veelvuldig seks.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden