De moraal is helemaal terug

De criminaliteit neemt al jaren af en niemand weet hoe dat komt.

Voor de poort van het huis van bewaring Havenstraat in Amsterdam-Zuid staan een stuk of vijftig mensen in FNV-hesjes. Actie, actie! Voor mij heten de bewaarders Jan Klaassen, net zo benauwd om hun naam te noemen als hun klanten achter de tralies. Een donkere dame werkt hier 22 jaar. Ze heeft nog pas geleden meegemaakt hoe er eentje met lakens aan elkaar geknoopt is ontsnapt.


Van de bezuinigingen van Fred Teeven begrijpen ze niets. Tien jaar geleden was er nog een giga cellentekort, nu kennelijk een overschot. Deze gevangenis dateert van 1890. Toen de Bijlmerbajes klaar was, werd hij gesloten. Maar in 1987 ging de poort weer open, met nieuwbouw erbij. Vanwege het cellentekort. Tot zover de vooruitziende blik van het veiligheidsbeleid. De donkere dame zegt: straks is er helemaal geen stadsbajes meer, terwijl er steeds meer mafkezen rondlopen in Amsterdam.


De actievoerders begrijpen er niks van en ze zijn de enigen niet. Dertig gevangenissen moeten nu dicht. Terwijl er de afgelopen vijftien jaar alleen maar op veiligheid is gehamerd. We gingen de boeven toch achter de tralies zetten? Links schampert over crime fighter Teeven en over de VVD-slogan 'meeleven met slachtoffers, niet met daders'. Rechts is onthutst over Teevens verraad. Eerst was het geen serieuze straf om met een enkelbandje en een kratje bier op de bank te zitten. Nu opeens wel.


De actievoerders van de Havenstraat halen hun schouders op. Twee van de zes torens van de Bijlmerbajes staan momenteel leeg, in hun eigen huis van bewaring vorig jaar een hele afdeling. Tegelijk lopen er dertienduizend veroordeelden vrij rond, die kunnen ze niet eens te pakken krijgen. En op de radio vertelde laatst een Eerste Kamerlid van het CDA dat je in Nederland 1,8 procent kans hebt om überhaupt in de bak te komen als je een delict hebt gepleegd.


Het lijkt kortom wel de vrijheid blijheid van de jaren zeventig met een slampamperige strafrechtketen, ondanks de spierballenretoriek van levenslang is levenslang en meer blauw op straat. Maar het echte verhaal van de sluiting van de gevangenissen is ingewikkelder. De actievoerders weten niet waarom, maar die twee torens van de Bijlmerbajes staan niet zomaar leeg. Toen Fred Teeven laatst bij Nieuwsuur zijn bezuinigingen kwam uitleggen, zei hij onverhoeds: 'Nederland blijft veilig.' Huh? Veilig? Dat waren we niet gewend. Nederland was toch heel ónveilig?


Maar nee, vraag het de wetenschap. De criminaliteit neemt al jaren af en dat is geen linkse hobby. In het SCP-standaardwerk De sociale staat van Nederland (2011) kun je lezen dat de misdaad al sinds 2002 daalt. In 2010 was een kwart van de bevolking slachtoffer van een delict. Dat is zeer hoog, in vergelijking tot de jaren vijftig. Het gaat voornamelijk om kleine criminaliteit, vandalisme en diefstal. Belangrijker in dit verband: het is wel 25 procent lager dan het jaar ervoor.


De verzamelde criminologen breken zich het hoofd over die daling. Want die speelt zich overal af, in Amerika nog veel spectaculairder dan hier. De zware misdaad is in sommige staten met 80 procent gedaald, soms tot onder het niveau van 1961 toen de rock'n'roll nog moest worden uitgevonden. New York is momenteel een low crime city.


In Nederland valt vooral de ongemakkelijkheid met dit gegeven op. Ik heb de oude kranten er eens op nageslagen. In de jaren negentig schoten de gevangenissen uit de grond. 'Gevangenissen bomvol', was de standaardkop. In 2004 wilde minister Donner van Justitie nog drie man op een cel plaatsen. En dan, in 2006, het eerste berichtje: duizenden cellen leeg. Het jaar daarop, volgens het CBS: aantal gevangenen met 8 procent gezakt. Maar waarom? Het SCP schreef in 2011 dat 'de overheid meer dan ooit in het duister tast over de ontwikkeling van de sociale veiligheid in Nederland en de resultaten van haar beleid'. En nu gaat het gros van de gevangenissen dicht en verklaart Teeven besmuikt op televisie dat Nederland veilig is.


Ik denk dat we hier een complot van rechts én links te pakken hebben. Teeven had veel misdaad nodig voor zijn rechtse kiezers. Maar ook de Marcel van Dammen onder ons konden niet zonder. Het gaat immers altijd slecht met Nederland en dan kunnen de mensen niet anders dan hun toevlucht nemen tot het stelen van een brood. In de bewoordingen van de schrijver-psychiater Theodore Dalrymple: het mes ging erin dokter, ik kon er zelf niks aan doen.


Niet dus. De moraal is helemaal terug, zou ik bijna zeggen. De mensen besluiten zelf om geen kraak te zetten. Dat was de conclusie van Amerikaans onderzoek. Ook zonder enorme aantallen mensen achter de deur loopt de misdaad terug. De Scientific American was er opgetogen over: 'Mensen zijn niet door hun omgeving voorbestemd om hun leven lang buiten de wet te opereren.'


Het is wel een heel praktische moraal, niet de moraal van kerkbank en catechismus maar die van de VVD-campagne. Afschrikking helpt. Veel Opsporing verzocht op de televisie, particuliere beveiligers op elke hoek en bushokjes die je met geen mogelijkheid kapot kunt trappen. Het is de Rutte-moraal dat je een inbreker met een eind hout je huis uit mag helpen.


Het onveiligheidsgevoel is door alle waarschuwingen voor misdaad en straf onverminderd hoog. Maar door dezelfde beangstigende retoriek is niet alleen het hang-en-sluitwerk verbeterd maar ook de feitelijke veiligheid. Opstelten en Teeven waren voorbeeldig als burgemeester Dickerdak en commissaris Bulle Bas. Dan moeten ze nu natuurlijk niet gaan zeggen dat vrijwilligerswerk met een enkelbandje ook een prima straf is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden