De mooiste kopstukken

De moeder woont in Boijmans in Rotterdam, de dochter in het Rijkmuseum in Amsterdam. Sinds oktober leven ze weer onder één dak, dat van het Amsterdams Historisch Museum....

De moeder draagt de zwarte weduwendracht en een grote gesteven ronde kraag, wat haar wat streng maakt. Zij was overigens een van de rijkste en invloedrijkste vrouwen in Amsterdam. De dochter is - op groter formaat - in schittering van kleding en sieraden geschilderd. Haar gezicht is van een ontroerende onbevangenheid (de moeder heeft van het leven geleerd). Zij is mij vertrouwd uit het Rijksmuseum; daar hangt ze tussen andere Rembrandts, als kunstwerk; hier, in het Amsterdams Historisch Museum is ze thuis, bij haar moeder, en rondom haar hangen de portretten van mannen en vrouwen die zij, zeker van naam, heeft gekend. 'Kopstukken' uit de zeventiende eeuw.

De beschrijving van het schilderij sluit af met twee vragen naar de bedoeling van het rijke portret. De tweede is de mooiste: 'diende het (..) als een''visitekaartje'' om eventuele huwelijksgegadigden aan te trekken?'. Ik vind de suggestie even fantastisch als mooi. Ik zou geen kans hebben gemaakt - er zijn rangen, standen en geld - maar ik zou door de moeder ook niet hebben gedurfd. Maria trouwde in 1641 met een dertig jaar oudere koopman, bij wie ze zes dochters kreeg. Hij stierf in 1657; zij hertrouwde vijf jaar later met Pieter Ruysch, heer van Wayesteyn en dat was een paar trapjes hoger dan een koopman. Ze stierf in 1683; ik hoop dat ze gelukkig is geweest, want ik houd over alle eeuwen heen nog van haar.

Kopstukken 1600-1800, 'Amsterdammers geportretteerd' heet de tentoonstelling, waarop moeder en dochter samen zijn. Het gaat hier om een werkelijk schitterende en zeer instructieve - historisch en kunsthistorisch - tentoonstelling. Honderden Amsterdammers hangen er; zij hadden het geld, de voornaamheid of de stand om voor een al of niet beroemde schilder te poseren en zich voor hun nakomelingen zichtbaar te houden en zo hun invloed te blijven uitoefenen.

De mooiste koppen komen uit de zeventiende eeuw: die van de eerste of tweede generatie van rijk en belangrijk geworden Amsterdammers; ze hebben vaak de trekken van het harde werken op het gezicht. (Elegantie vertoont onder de mannen alleen Jonkheer Six). Een enkele keer worden de portretten een familie-album, die van de Bickers bijvoorbeld. De kopstukken staan ook op groepsportretten - daar zijn de schutters, de gilden, de regenten van wees- en armenhuizen - en bijna elke kop erop vraagt om aandacht. De allerdrukste portretschilder moet Van der Helst zijn geweest, hij heeft dan ook twee straten in Amsterdam gekregen.

In de achttiende eeuw worden met de kleuren de figuren lichter: de slappe handen komen niet meer uit de mouwen, maar de stevige boezems van de vrouwen werden eindelijk, naar Franse lichtere zeden, in diepe decolletés zichtbaar.

Een geschiedenis van Amsterdam, een familiegeschiedenis ook, een geschiedenis van de portretkunst in twee eeuwen: de expositie is ongewoon rijk; het Amsterdam van de zeventiende eeuw laat zijn groten zien, de scheppers van 'Amsterdams' eer ende opkomen', het tweede mirakel. Tot zondag is deze ook uitstekend ingerichte en ingedeelde tentoonstelling nog te zien. Iedereen moet zich haasten. (Loop niet in haast langs drie van de verfijndste portretten van de tentoonstelling heen, ze zijn geschilderd door Gerard ter Borch. Laat u opnieuw overtuigen dat Rembrandt de grootste is). Kunt u niet, koop dan het boek bij de tentoonsteling, met uitstekende algemene inleidingen, uitgebreide bijschriften bij elk van de portretten, daaronder fraaie persoonlijke geschiedenissen, waarvan die over een zeer ijdele minderbroeder-pastoor een der mooiste is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden