De mondiale kudde

‘Het gedrag van beleggers is volkomen irrationeel, er is geen enkele reden om te denken dat je geld niet veilig is op de bank.’ In allerlei toonaarden hoor je dat wanhopige beleidsmakers beweren die de crisis willen dempen.

Marcel van Dam

Maar die bezweringsformule is ten minste zo irrationeel als het gedrag van beleggers.

Als iemand geld op een bank heeft staan en hij verwacht dat een heleboel andere mensen die geld op die bank hebben staan, hun geld eraf zullen halen, is het volkomen rationeel dat ook hij zijn geld eraf haalt. Als hij het niet zou doen, zou hij pas irrationeel handelen. Om die reden is Fortis ten onder gegaan, hoewel het een solvabele bank was.

De oorsprong van alle gedrag is irrationeel. Ons brein laat ons dingen doen waar we vervolgens een reden bij bedenken. Als in een zaal mensen in paniek naar buiten dringen, dringen we allemaal mee, desnoods andere mensen vertrappend. Ook als er voor het naar buiten willen geen reden is.

Wij denken dat financiële markten opereren op basis van de efficiënte-markthypothese. Volgens die theorie handelen beleggers op grond van rationele verwachtingen. Dat wil natuurlijk niet zeggen dat iedere verwachting correct is, maar de correcte en incorrecte verwachtingen houden elkaar in evenwicht of, als dat niet het geval is, zal de markt de afwijking van het evenwicht op een bepaald moment corrigeren.

Schroothoop

Zoals we de afgelopen paar weken hebben gezien, kan deze theorie naar de schroothoop. Tenzij men de theorie niet langer hanteert om menselijk gedrag te voorspellen, maar om te voorspellen dat aan alles een eind komt.

Zo kun je ook een theorie opstellen die voorspelt dat, hoe erg het milieu ook vervuild wordt, er altijd een moment komt dat het zich zal herstellen, desnoods als alle mensen als gevolg van milieuvervuiling zijn uitgestorven.

Voor het welzijn van de wereldbevolking is het veel belangrijker dat er studie wordt gemaakt van kuddegedrag en theorieën worden ontwikkeld om dat te voorspellen, dan dat er modellen worden gemaakt om rationeel gedrag van beleggers te voorspellen.

Het besef dat kuddegedrag levensgevaarlijk kan zijn, is zo oud als de wereld. Tot op de dag van vandaag maken we mee dat mensen als onderdeel van een massa bereid en in staat zijn in een lynchpartij iemand af te maken, ook als zij niets van de betrokkene weten.

Nieuw en verontrustend is dat kuddes steeds groter worden en nu voor het eerst een mondiale omvang hebben gekregen.

Ik zag op CNN een overzicht van de verliezen op de beurzen in de afgelopen weken in de hele wereld. Overal waren in die periode de beurzen ongeveer 25 procent in waarde gedaald. Over de hele wereld verkochten mensen hun aandelen, omdat ze dachten dat over de hele wereld mensen hun aandelen zouden verkopen.

Al eerder hebben we onschuldiger vormen van massahysterie gezien. Toen prinses Diana verongelukte, was er binnen een paar dagen een wereldwijd verdriet over de dood van een in- en ingoed mens die het slachtoffer was geworden van samenspanning van een wrede hofkliek op Buckingham Palace. Niemand durfde nog de analyse aan dat het de treurige dood betrof van een vrouw met een psychische stoornis die het mislukken van haar huwelijk niet kon verwerken.

Walvis

Toen in Alaska een walvis strandde en de televisie daar aandacht aan besteedde, ontstond er zo’n emotionele hype om het dier te redden, dat de Amerikaanse regering zich gedwongen voelde marineschepen te sturen om te helpen. Terwijl er ieder jaar honderden walvissen stranden en sterven.

Volgens de managers van onze grote pensioenfondsen is het hun kracht dat ze in staat zijn de risico’s te spreiden, zowel naar soorten economische bedrijvigheid als over de wereldmarkten. Als het in Europa slecht ging, hadden ze altijd nog hun belangen in Azië, toch? Maar hoe spreid je risico’s over een mondiale kudde?

Alle gedrag, hoe irrationeel ook, ontstaat als gevolg van informatie die onze hersens binnendringt. Roep keihard ‘brand!’ in een volle donkere bioscoop en er is ruime kans op paniek. Maar het kuddegedrag blijft beperkt tot mensen in de bioscoop.

Door de dekkingsgraad van televisie en internet zitten we wereldwijd in dezelfde bioscoop. Als ergens het evenwicht is verstoord en iemand roept heel hard ‘wegwezen’, weten we niet hoe snel we weg moeten komen. Tegen de tijd dat wij én de rust weerkeren, komen we tot de ontdekking dat ons pensioen niet aan de prijzen wordt aangepast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden