De molensteen van de Spaanse economie

Spanje lijdt onder een krimpende economie en een torenhoge werkloosheid. Maar de bom onder de crisis zijn de banken die dreigen te bezwijken onder de lasten van de malaise op de woningmarkt. Correspondent

Als betonnen honingraten liggen lege appartementencomplexen eindeloos opgestapeld langs de tolweg aan de Costa del Sol. Enorme reclameborden nodigen de voorbijgangers uit hun droomhuis aan de kust aan te schaffen, zoals hier, even buiten Estepona in de provincie Málaga, waar het Residencial La Duquesa, een complex van witgekalkte appartementjes onder een rood Andalusisch pannendak door de spaarbank Cajasur voor stuntprijzen aan de man wordt gebracht.


Verkoopster Natalia Márquez prijst in haar kantoortje aan de ingang van het complex enthousiast haar waar aan. 'Tachtig vierkante meter, exclusief terras, met gemeenschappelijk zwembad. Het strand is vlakbij. De prijzen liggen tussen de 107.000 en 140.000 euro. Een korting tot zestig procent op de oorspronkelijke prijs. En u kunt van de bank een hypotheek van honderd procent krijgen.'


Even verderop langs de snelweg, in het vakantiestadje Fuengirola, probeert een bank juist zo snel mogelijk van een hypotheek af te komen. Monica Masian (50) bestudeert zorgelijk haar hypotheekaktes die tussen de rechtbankpapieren en de aankondiging van de aanstaande ontruiming uitgespreid liggen op de Ikea-tafel. Haar patiowoning staat volgestapeld met dozen en plastic zakken voor de aanstaande ontruiming. 'In juni is de openbare verkoop', verklaart ze en ze tikt met een vinger op het papier.


In 2008 kocht Masian, die in 2006 als immigrante uit Peru naar Spanje kwam, haar huis voor 250.000 euro. Ze kon het, ondanks het bescheiden loon van haar baan als verkoopster in een supermarkt, grotendeels financieren met een hypotheek. 'Dat was toen normaal', zegt ze. Twee jaar later raakte Masian haar werk kwijt. Nu moet ze met twee kinderen rondkomen van 800 euro steun. Hypotheek aflossen is er al een tijdje niet meer bij. Het huis van Masian is de afgelopen jaren flink in waarde gedaald. Hoeveel precies moet nog blijken, maar dat ze na de verkoop door de bank met een restschuld blijft zitten, is duidelijk. De vooruitzichten zijn somber: werk is er niet, in september wordt haar uitkering gehalveerd. 'Ik zou het liefst de sleutel bij de bank inleveren en van de schuld af zijn, net als in Amerika. Maar dat mag hier niet van de regering.'


Banken die beginnen met het dumpen van hun huizenvoorraad, werklozen die hun huis kwijt raken: het drama van hypotheken en banken is het drama van een crisis die heel Spanje in een ijzeren greep houdt. De regering van premier Rajoy probeerde de afgelopen weken tevergeefs het vertrouwen van Brussel en de financiële markten terug te winnen met de ene na de ander bezuinigingsgolf, maar op de achtergrond begint een lang sluimerende vrees steeds vastere voet aan de grond te krijgen: dat de Spaanse banken wel eens zouden kunnen bezwijken onder de lasten van de crisis op de huizenmarkt.


Een reservoir van vermoedelijk meer dan 1,5 miljoen onverkochte woningen en appartementen staat ongebruikt op kopers te wachten. Volgens de rechtbankstatistieken zijn de afgelopen drie jaar zo'n 300.000 procedures in gang gezet tegen woningbezitters die hun hypotheek niet meer kunnen aflossen. In februari steeg het aantal dubieuze debiteuren bij Spaanse banken tot 8 procent.


De economie krimpt, de werkloosheid ligt rond de 25 procent en lijkt alleen maar te groeien. Daarmee neemt ook het aantal mensen toe dat hun hypotheek niet meer kan betalen. De banken proberen koortsachtig het hoofd boven water te houden, de kredietverlening aan het bedrijfsleven is stil komen te liggen. 'De economie van Spanje is een wereld van zombies geworden.' Zo omschrijft de Spaanse econoom Luis Garicano, hoogleraar aan de London School of Economics, het financiële griezelscenario waar Spanje door zijn huizencrisis in terecht is gekomen.


Nog geen vijf jaar geleden was Spanje nog in de greep van een koortsachtige bouwactiviteit die het land jaar in jaar uit groeicijfers bezorgde waar de rest van Europa jaloers naar opkeek. De bonanza, zo stond de huizenspeculatie bekend die het land tot 2007 in zijn greep hield.


De Nederlandse makelaar Oscar Ernstsen, die zich elf jaar geleden aan de Costa del Sol vestigde, zag het gebeuren. Er stonden rijen voor de bankkantoren voor een hypotheek en notarissen passeerden aan tafels voor hele groepen kopers tegelijk de aktes, als gold het een simultane schaakpartij. Het was een goudkoorts van Spaanse kopers, maar ook van Britten en Ieren met hun sterke pond en andere noorderlingen op zoek naar een huis met zon en een golfbaan. Projectontwikkelaars, bouwers en makelaars reden rond in dure SUV's.


Nu staan we even buiten Estepona op een verlaten weg voor een van de half afgebouwde complexen tussen hoge struiken onkruid. 'Hier moesten dus zesduizend appartementen komen', zegt Ernstsen. 'Als je alle projecten bij elkaar optelde, hadden hier in de buurt 30.000 appartementen moeten komen. Daar was helemaal geen markt voor.'


Kater na de bouwwoede

Op het hoogtepunt van de bouwwoede, in 2005 en 2006, werden er in Spanje jaarlijks 750.000 woningen uit de grond gestampt - meer dan in Duitsland, Frankrijk, en Engeland samen. Kopers verkochten vaak hun huizen met winst nog voor ze waren afgebouwd. De Spaanse banken gaven graag goedkope bouwkredieten en hypotheken. Het geld daarvoor kon makkelijk geleend worden bij banken en institutionele beleggers uit het noorden van Europa. De rente was in Spanje op een historisch laag niveau. Terwijl de nieuw ingevoerde euro voor alle landen gelijk was, kende Spanje een aanzienlijke hogere inflatie dan Duitsland, zodat de reële hypotheekrente zelfs negatief was. 'We zijn wel katholiek, maar niet gek', verklaart economisch commentator Emilio Ontiveros de gretigheid waarmee Spanje zich in die dagen in de schulden stak. 'Je had het geld na aftrek van de inflatie praktisch gratis en je kon de huizen met winst verkopen nog voor ze waren afgebouwd. Wie liet dat nu liggen?'


Na het huizenfeest kwam de kater. 'De Spaanse bedrijven en families zitten opgezadeld met een enorme zak met schulden, die uiteindelijk bij de banken op de balansen staat', aldus Ontiveros. Het gaat daarbij om ruim 600 miljard euro aan hypotheken en nog eens 300 miljard aan uitstaande leningen aan bouwers en projectontwikkelaars. 'Sinds de financiële crisis vijf jaar geleden in de VS begon, zijn we daar nauwelijks van afgekomen. De huizen zijn niet verkocht en onze schulden kunnen we niet aflossen omdat er geen economische groei is.'


Het onroerend goed schakelt de economische versnelling nu in zijn achteruit. Steeds meer schulden worden niet afgelost. De huizenmarkt ligt plat, het onroerend goed blijft onverkocht en verliest zijn waarde als onderpand voor de leningen. De banken kampen daardoor niet alleen met een liquiditeitsprobleem, maar zien ook hun solventie onderuitgehaald worden, aldus Ontiveros.


Tot dusver is de schade onder de banken beperkt gebleven doordat de Europese Centrale Bank op ruime schaal goedkoop geld aan de banken beschikbaar stelde. Maar het gevaar dreigt dat Spanjes zombiebanken hun schuldenlast niet meer kunnen herfinancieren.


Onder druk van de crisis is het aantal spaarbanken al teruggebracht van 45 tot 13. De Spaanse regering liet eerder dit jaar weten dat de banken verplicht zijn voor zeker 50 miljard euro aan voorzieningen te treffen. In werkelijkheid zouden de Spaanse banken wel eens 100 miljard euro of meer nodig kunnen hebben, als rekening wordt gehouden met de veel te hoge prijzen waar de huizen nu nog voor in de boeken staan.


Dat is een probleem. 'Want waar halen we dat geld vandaan?', zegt Santiago Carbó, econoom van de Universiteit van Granada en werkzaam als analist bij de vereniging van Spaanse spaarbanken. 'Je zou zeggen dat daar het Europese stabiliteitsfonds voor dient. Maar dat heeft een enorm stigma. Als de Spaanse banken daar een beroep op doen, stort prompt het vertrouwen in heel Spanje in elkaar. Dan gaan we Griekenland, Portugal en Ierland achterna. En een val van Spanje heeft fatale gevolgen voor alle landen van de euro. Onze economie is te groot, onze staatsobligaties zitten overal. Als Spanje onderuit gaat, volgt Italië en daarna Frankrijk.'


Wat dreigt, is dat de Spaanse banken en de rest van de economie gedurende decennia gevangen blijven in de aflossing van de huizenschuld. Bouweconoom Ricardo Vergés denkt dat Spanje zeker nog 450 miljard euro moet afbetalen aan het buitenland voor de financiering van zijn huizenbubbel. 'Dat gaat onze economische mogelijkheden ver te boven', zegt Vergés. 'Als je het doorrekent, kom je op een hypotheeklast van 250.000 euro die iedere Spaanse familie in de komende 35 jaar moet aflossen. Met het huidige gebrek aan groei kan dat nooit terugbetaald worden. Zeker niet als straks de rente gaat stijgen.'


De kern van het Spaanse probleem zijn de private schulden die gemaakt zijn voor het onroerend goed, denkt ook econoom Ontiveros. 'Alles wat we leenden, werd eenzijdig gestopt in de financiering van onroerend goed. Dat had de centrale bank eigenlijk moeten verbieden. De afgelopen jaren is er weinig opgelost; hooguit zijn de huizen en de schulden van de ene naar de andere partij doorgeschoven. Maar er is niet afgelost.'


De banken beginnen eindelijk hun huizenvoorraad af te waarderen, maar die staat nog steeds voor een veel te hoog bedrag in de boeken, zegt econoom Luis Garicano. Dat verklaart volgens hem ook de geringe belangstelling van buitenlandse investeerders om te kopen. 'Dat is jammer, want het zou een goede oplossing zijn voor ons huizenprobleem. Maar de kortingen die door de banken op de huizen worden gegeven, zijn nog lang niet groot genoeg. Het is niet als in de Verenigde Staten, waar de prijzen al snel na de crisis meer dan halveerden', aldus Garicano.


De Spaanse huizencrisis is inmiddels uitgegroeid tot een probleem voor de hele eurozone en dat vraagt om een Europese oplossing, valt steeds vaker te beluisteren. 'Spanje kan dit probleem niet meer alleen aan', stelt Garicano. Zelf denkt hij aan het creëren van een speciale bad bank waarin al het onverkoopbare onroerend goed wordt ondergebracht. Onder Europees toezicht en met Europees geld. Na een flinke afwaardering zouden de huizen aan buitenlandse beleggers verkocht kunnen worden. Maar de banken krijgen weer ruimte en de economie is van zijn ballast bevrijd. In de Verengde Staten is het tenslotte ook gelukt om op soortgelijke manier uit de hypothekencrisis te komen. 'Dat kost je dan 100 tot 150 miljard euro. Dat zal inderdaad drukken op de Europese belastingbetalers, maar het alternatief is een Grieks scenario: je wurgt een economie langzaam dood. En in het geval van Spanje schiet Europa daar niets mee op. We moeten uit dit moeras worden getrokken.'


Markten hebben geen vertrouwen in bezuinigingen

Het regende deze week slecht nieuws voor de Spaanse financiën. De rente op de Spaanse staatsobligaties bewoog zich opnieuw in de gevarenzone, met een verschil ten opzichte van de Duitse rente van rond de 400 punten.


De Spaanse beurs noteerde woensdag een daling van 4 procent, de zwaarste koersval dit jaar. De grote verliezers leggen de vinger op de zere plek van de Spaanse economie: bouwers als FCC en Sacyr Vallehermoso gingen onderuit, hand in hand met banken als Santander, Bankinter en Caixabank. De huizenprijzen versnellen hun daling: in het eerste kwartaal van dit jaar werd het onroerend goed 7,2 procent minder waard, de scherpste daling in de afgelopen drie jaar. En alleen al in de maand februari werd een kapitaalvlucht van 25 miljard euro van buitenlandse investeerders opgetekend.


De reactie van de financiële markten kwam na de bezuinigingen van 27 miljard euro, gevolgd door nog eens 10 miljard, waarmee de regering-Rajoy het begrotingstekort dit jaar wil terugbrengen tot 5,3 procent.


Het IMF waarschuwde dat de financiële markten schizofreen gedrag vertonen. Er wordt verondersteld dat bezuinigingen op de overheidsfinanciën goed zijn voor het vertrouwen van de markt en de rente op staatsobligaties, maar zodra deze worden doorgevoerd en de groei verder wordt aangetast door lager consumptie en investeringen, reageren de markten negatief.


De Spaanse econoom Luis Garicano denkt dat de regering, om het streefcijfer van 5,3 procent te halen, tot 64 miljard euro moet bezuinigen. 'En dat is fysiek onmogelijk.' De markten vertrouwen de huidige bezuinigingen niet, denkt Garicano, ook al omdat de pensioenen moet worden aangepakt en er geen gebruik wordt gemaakt van een geleidelijke btw-verhoging.


Daarnaast groeit de vrees dat het bezuinigingsbeleid de recessie versterkt. 'Verkeerd geplande bezuinigingen hebben precies het omgekeerde effect', meent economisch analist Emilio Ontiveros. 'Het leidt tot een rem op de investeringen en een kapitaalvlucht die de economische ontwikkeling verder naar beneden drukt en leidt tot een langgerekte recessie.'


was in Málaga. 'Er moesten hier 30.000 huizen komen, waar geen markt voor was.'


'Benadeelde Spaanse huizenbezitters' in actie

Spaanse hypotheeknemers hebben zich georganiseerd in verenigingen van benadeelde huizenbezitters die verspreid over de verschillende regio's actief zijn. Ze proberen onder meer huisuitzettingen met blokkades te voorkomen. 'Of we houden een demonstratie voor de deur van de banken om af te dwingen dat ze met onze leden onderhandelen', aldus Aurea Puerto van het platform in Málaga.


De platformen lijken nauw verbonden met de protestbeweging van de 'indignados' die vorig jaar met bijeenkomsten en acties op pleinen in heel Spanje een wereldwijde trend in gang zetten.


Woensdag besloot het landelijk overleg van de platformen een half miljoen handtekeningen te verzamelen, nodig voor een wetsvoorstel in het Spaanse parlement. Ze willen dat de huisuitzettingen wegens wanbetaling van hypotheken stop worden gezet en een systeem invoeren waarbij er geen restschuld overblijft als de huissleutels eenmaal bij de bank zijn ingeleverd. Ook willen ze dat leegstaande huizen tegen een sociale huur bewoond kunnen blijven.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden