De modderpoel SNV

De ontwikkelings- organisatie SNV dreigde haar hele subsidie mis te lopen door gedoe rond het salaris van de directie. Nu zijn er vermoedens van malversaties. Muiterij onder het personeel dreigde.

SNV-directeur Dirk Elsen had publicitair gezien niet de twee gelukkigste maanden achter de rug toen hij afgelopen zomer het pr-bureau Burson Marsteller uitnodigde op het Haagse hoofdkantoor van SNV.


Het weekblad Vrij Nederland had eind april onder de kop 'Omdat ze het waard zijn?' het jaarsalaris van de SNV-directie onder de loep genomen: voor Elsen 160 duizend euro in 2009, exclusief pensioen en sociale lasten. Ruim boven de DG-norm, de salarisgrens die het ministerie van Buitenlandse Zaken stelde aan de meeste gesubsidieerde hulporganisaties. Over 2009 lag die grens op 121 duizend euro. Ook een ander directielid van SNV zat daarboven.


In mei deed minister Verhagen (toen Buitenlandse Zaken) in een gesprek met Lodewijk de Waal een 'moreel appèl' om de salarissen te verlagen. Maar De Waal, voorzitter van de raad van toezicht van SNV, weigerde. Hij wilde de directielonen hooguit bevriezen. Prompt legde Verhagen SNV een strafkorting op van 100 duizend euro, die ten koste zou gaan van de jaarlijkse 90 miljoen euro subsidie voor armoedebestrijding.


SNV had een probleem, besefte Elsen. Een pr-probleem. Aan Burson Marsteller-CEO Kees Boef vroeg hij hoe SNV het imago kon opvijzelen. Boef: 'Jullie hebben geen communicatieprobleem. Jullie hebben een inhoudelijk probleem.' Elsen huurde een andere adviseur, maar ook die kwam tot dezelfde conclusie.


Het duurde nog een half jaar voordat Dirk Elsen voorstelde zijn salaris te verlagen. De Tweede Kamer had gedreigd met een totale subsidiestop voor SNV, dat voor meer dan 80 procent afhankelijk is van overheidsgeld.


Rand van muiterij

Met zijn weigering salaris in te leveren, dreef Elsen zijn werknemers tot op de rand van muiterij. Als dieptepunt volgde het onderzoek van het accountantskantoor Ernst & Young naar vermoedelijke misstanden en malversaties, na een tip van de FIOD. De FIOD-documenten liggen ter inzage in de Tweede Kamer. De meldingen van onder meer een omstreden huurtoeslag, schendingen van de Europese aanbestedingsregels en dure reizen waarvan de noodzakelijkheid twijfelachtig was, schetsen het beeld van een organisatie die onzorgvuldig omging met een van de grootste subsidiebudgetten van de Nederlandse ontwikkelingssector.


Uit interne rapporten, memoranda en mails, via klokkenluiders in handen van de Volkskrant gekomen, blijkt dat de bij de FIOD gemelde zaken niet op zichzelf staan. Ook in andere gevallen is sprake geweest van dubieus financiële handelingen en een falend personeelsbeleid.


In de ogen van Elsen was alle commotie over zijn salaris overtrokken. Elsen was ervan overtuigd dat hij recht had op zijn - ook in vergelijking met andere Nederlandse ontwikkelingsorganisaties - hoge bezoldiging. Hij stond immers aan het hoofd van een internationale organisatie met een omzet van 100 miljoen euro. Toegegeven, daarvan bestond het leeuwendeel uit belastinggeld. En bij organisaties als Cordaid en Hivos verdienden de directeuren beduidend minder. Maar: Buitenlandse Zaken had geen protest aangetekend tegen de salarisverhogingen die Elsen had gekregen: 11,2 procent in 2007, 5 procent in 2008. Van een DG-norm was in de contracten met SNV geen sprake.


Eind juni 2010, kort na het onbevredigende advies van Burson-Marsteller, zocht Dirk Elsen contact met een van de grootste advocatenkantoren van Nederland. SNV onderzocht de mogelijkheid Verhagen aan te klagen over de salariskwestie. Voor duizend euro kwam het advies: juridische stappen hadden zeker kans van slagen. Maar het was de vraag of de voordelen zouden opwegen tegen de nadelen: een nieuwe knauw in de relatie met het ministerie en de onvermijdelijke negatieve publiciteit die een rechtsgang zou oogsten. Bij nader inzien, besloot Elsen, was een proces toch geen goed idee.


De onrust onder SNV-werknemers was groot. 'Ik weiger SNV zo naar de knoppen te zien gaan', zei een van hen op het intranet van SNV. Volgens SNV'ers in Afrika was de directie 'compleet losgezongen' van de derde wereld.


'Het lijkt alsof ze liever alleen voor hun salaris werken dan dat ze de belangen van de minst ontwikkelde landen nastreven.' De gemoederen liepen hoog op. Eind november verstuurde een werknemer vanaf een anoniem e-mailadres een enquête onder SNV-collega's, waarin zij naar hun mening werden gevraagd over de salariskwestie. De eerste vijftig reacties waren vrijwel zonder uitzondering negatief over de SNV-top.


In december besloot SNV alsnog om de directiesalarissen te verlagen. Maar een nieuwe crisis diende zich aan. De FIOD werd op het spoor gebracht van vermoedelijke integriteitsproblemen bij SNV, na meldingen van een klokkenluider. Buitenlandse Zaken begon uiteindelijk een eigen onderzoek, uitgevoerd door Ernst & Young.


De Tweede Kamer toonde zich kritisch over het milde rapport van Ernst & Young, dat zou stoelen op verkeerde aannames, en eiste begin maart openbaarmaking van het FIOD-memo. SNV zag in het Ernst & Young-rapport de bevestiging dat de integriteit van SNV niet in het geding was. De Tweede Kamer was het daar niet mee eens. Staatssecretaris Knapen schreef de Kamer dat door de Belastingdienst 'de mogelijkheid werd open gelaten dat er bij een of meer van de door de informant opgebrachte punten sprake was van niet integer optreden'. Parlementariërs mogen de FIOD-stukken inzien, mits ze een geheimhoudingsverklaring tekenen.


Ondanks die geheimhouding valt er veel te zeggen over het bewijsmateriaal. Zo is er de reis die Lodewijk de Waal medio 2010 naar Tanzania maakte, voor een aan hem gewijde uitzending van het tv-programma Profiel. De Waal was tevens directeur van de Humanistische Alliantie, waaronder ook de Humanistische Omroep valt. Deze omroep is met KRO en IKON maker van Profiel. De Waal liet SNV-subsidie gebruiken om de kosten te betalen van de reis.


Huurtoeslag

Verder was er de verkapte loonsverhoging die Dirk Elsen verleende aan directielid Courtney Bickert. Omdat een extra loonsverhoging voor Bickert gevoelig lag gezien de salariscontroverse rond SNV, kreeg ze een loonsverhoging in de vorm van een huurtoeslag. Ook waren er in de periode 2009/2010 ten minste vijf gevallen waarin SNV over de Europese aanbestedingsgrens van 193 duizend euro ging, zo blijkt uit het FIOD-materiaal. De bedragen, betaald aan advieskantoren, varieerden van 200- tot meer dan 300 duizend euro.


Uit nieuwe SNV-documenten blijkt dat het schenden van de Europese aanbestedingsregels vaker voorkwam. Zo factureerde Hay Group, een beloningsbureau waarmee SNV samenwerkt, alleen al in 2009 voor 225 duizend euro. Mede-eigenaar van Hay Group was jarenlang Cees Pronk, tot 2006 tevens voorzitter van de raad van toezicht van SNV. SNV zegt in een reactie dat zij geen aanwijzingen heeft dat Pronk zich heeft bemoeid met de aanbesteding.


Ook de regioafdeling SNV Latijns-Amerika schond mogelijk de aanbestedingsregels. En: in een SNV-memorandum van mei 2009 staat dat er bij SNV Latijns-Amerika sprake was van nepotisme. In vier gevallen, zo erkent SNV nu, werden door de top van de regioafdeling opdrachten vergeven aan vrienden en familieleden.Volgens SNV zijn de geconstateerde problemen in 2010 opgelost.


De problemen in Latijns-Amerika waren niet nieuw. In februari 2008 bracht Dirk Elsen een 24-uursbezoek aan Aruba voor een gesprek met de door Elsen aangestelde regiodirecteur van SNV Latijns-Amerika. De reis kostte SNV bijna 5.000 euro, voor onder meer een businessklas-ticket en een overnachting in een viersterrenresort. De locatie van het gesprek wekte verbazing onder werknemers. SNV is niet actief op Aruba.


SNV laat weten dat het gesprek te maken had met 'de enorme druk op deze regio als gevolg van een radicale transitie en van flinke personeelsreducties'. Eind 2009 constateerde Elsen dat de situatie in Latijns-Amerika nog steeds niet onder controle was. In diezelfde periode overwoog hij desondanks tot twee keer toe om de regiodirecteur een promotie aan te bieden. Daar zag hij uiteindelijk van af. Een directielid wees onder meer op de mogelijkheid dat er een juridisch proces tegen SNV zou worden aangespannen vanwege de problemen die in Latijns-Amerika aan het licht waren gekomen.


'Wegzwemmen uit het modderige water waarin we ons bevinden'. Zo omschreef een van de voorlichters van SNV in een interne mail de uitdaging waarvoor de hulporganisatie staat. De ontwikkelingswerkers van SNV hopen dat ze vanaf nu weer op hun werk beoordeeld zullen worden.


Mag het ook gaan over wat níet misgaat?

Het afgelopen jaar is er rondom SNV veel stof opgewaaid. Dat betreur ik ten zeerste. Eerst was er maatschappelijke verontwaardiging over de directiebeloningen. Die beloningen zijn als reactie daarop gekort. Vervolgens is onze bedrijfsvoering in opdracht van het ministerie getoest door een externe accountant. Aanleiding was de verstrekking van vertrouwelijke informatie door een SNV-informant. De uitkomst van dat onderzoek bevestigde dat onze bedrijfsvoering op orde was en onze integriteit niet in het geding is. Nu is er ook een rapport van onze interne accountantsdienst over ons werk in Latijns-Amerika naar de media gelekt.


Geen enkele organisatie is perfect. Dat geldt ook voor SNV. Met meer dan 1.200 personeelsleden werken we in 35 ontwikkelingslanden aan armoedebestrijding. Ook wij maken fouten. Ons interne controlesyteem is mede ingericht op het signaleren daarvan, zodat bijgestuurd kan worden.


Het meest betreurenswaardig vind ik dat er vooral aandacht is voor wat er misgaat. Wat eveneens aandacht verdient, is hoe SNV ontwikkelingssamenwerking op een nieuwe leest schoeit. Hoe wij al sinds jaar en dag met het bedrijfsleven samenwerken. Hoe wij goede resultaten bereiken die aansluiten bij het Nederlandse beleid. En dat we er in geslaagd zijn onze kostenniveaus met meer dan 30 procent te reduceren. Wij kunnen daardoor jaarlijks voor tientallen miljoenen euro's meer aan armoedebestrijding doen. En laten we er nou juist in Latijns-Amerika in slagen eind volgend jaar financiële zelfstandigheid te bereiken waardoor niet langer subsidies vanuit het ministerie nodig zijn. Mag het daar in het vervolg ook over gaan?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden