De 'Mobutu van Bop' moet zijn buit terugbetalen

Het landgoed van de corruptie-koning van Zuid-Afrika ligt er majestueus bij, vergeleken met de eenvoudige huizen van de rest van het dorp....

Van onze correspondent

Hans Moleman

MOTSWEDI

Lucas Mangope zorgt nog steeds goed voor zichzelf in Motswedi, een vlek tussen de heuvels van de oude Transvaal op de grens met Botswana, ruim tweehonderd kilometer buiten Pretoria. Het is het geboortedorp van de 74-jarige leider van de Bahurutshe-stam.

Mangope was zeventien jaar lang president van Bophuthatswana, een van de zwarte fantasiestaatjes die door het apartheidsregime in het leven waren geroepen om de illusie van 'gescheiden ontwikkeling' gestalte te geven. Ruim vier jaar geleden stortte het thuisland 'Bop' razendsnel in en werd de president naar huis gestuurd.

Nu lijkt de tijd aangebroken voor de afrekening. De chief werd vorige maand door het gerechtshof in Mafikeng schuldig bevonden aan 105 gevallen van diefstal en fraude in de periode dat hij aan de macht was. Van 103 andere zaken werd hij vrijgesproken, wegens gebrek aan bewijs.

Een week geleden bepaalde de rechter de straf: twee jaar voorwaardelijk en een boete van 500 duizend rand (170 duizend gulden). Mangope moet bovendien ruim twee miljoen rand terugbetalen aan zijn stam en de staat.

Tijdens zijn proces in juli toonde Mangope zich 'een autocraat en een leugenaar', oordeelde rechter Mullins zonder mededogen. Mangope luisterde aangeslagen toe, maar na afloop had hij zijn gelooide gezicht weer snel in de plooi.

Voordat hij in zijn glanzende Toyota Landcruiser stapte, riep hij de aanhangers van zijn Verenigde Christen Democratische Partij (UCDP) op zich waardig te gedragen en de verzamelde journalisten niet lastig te vallen.

De bijval voor de chief toont dat Mangope nog steeds kan rekenen op aanhang in zijn voormalige thuisland. Niet alleen onder de oudere generatie, maar ook bij de jongeren. 'Hij verdient geen straf', vinden Somewhere en Enoch, twee twintigers uit Motswedi. De president van Bop maakte gewoon gebruik van de mogelijkheden die hij had, constateren ze laconiek. Zo gaat dat nu eenmaal.

Dat klinkt opmerkelijk voor wie kennis neemt van de lange lijst malversaties. Mangope verrijkte zich jarenlang ten koste van zijn onderdanen. Zelfs nu hebben veel gezinnen nog geen waterleiding en elektriciteit, maar er was niemand die de zelfverrijking van het stamhoofd aanklaagde. Mangope kon ruim een miljoen gulden achteroverdrukken, geld dat een chroommijn aan de Bahurutshe-stam betaalde voor de mijnrechten op een deel van de traditionele stamgrond.

De stamraad, de wijze oude mannen, wist ervan. Ze gaven geen kik. 'Het was een stilzwijgende samenzwering', aldus rechter Mullins. De gewone stamleden, ongeletterde boertjes en trekarbeiders, wisten van niets.

Maar ook al hadden ze geprotesteerd, dan nog waren ze opgelopen tegen de muur van de traditionele stamcultuur, zegt een politieke waarnemer in Mafikeng, de hoofdstad van de provincie. 'Mangope is de baas en dus hou je je koest, zo is de mentaliteit. Want hij kan het dagelijks leven heel onaangenaam voor je maken als je je tegen hem keert.'

Mangope bouwde tijdens zijn bewind, onder de vleugels van het blanke regime in Pretoria, een netwerk van corruptie en nepotisme op in de slechtste tradities van Afrika. De 'Mobutu van Bop' bezorgde zijn familieleden riante banen - zoon Eddie werd hoofd van Bop-tv en van de Bop Development Corporation - en investeerde zelf in twee grote boerderijen en bankrekeningen op het Kanaal-eiland Jersey.

Als vehikel voor zijn machtspositie richtte hij een partij op onder christen-democratische vlag, eveneens met warme steun van het apartheidsregime. De UCDP werd instrument om zwarte zieltjes te winnen voor de thuisland-politiek, en diende zo als buffer tegen de 'communistische anti-christenen' van het ANC. Ook hier deed Mangope een forse greep in de kas: hij eigende zich ruim tien miljoen rand toe, die voor de opbouw van zijn partij bestemd was. De rechtszaak over deze fraude heeft de vroeger thuislandleider voor later dit jaar nog tegoed.

In 1994, vlak voor de Nationale Partij van F. W. de Klerk de regering overdroeg aan het ANC, kwam er formeel een einde aan het regime van Mangope. Aan de vooravond van de eerste democratische verkiezingen weigerde Mangope zijn thuisland op te geven. Toen zijn eigen ambtenaren in staking gingen en er plunderingen uitbraken, deed de president nog een beroep op het extreem-rechtse blanke Volksfront om de orde te herstellen.

De actie werd de nekslag voor de dromen van radicaal-rechts over een opstand tegen de aanstaande nieuwe ANC-regering, waarbij het thuisland als uitvalsbasis zou kunnen dienen. Dronken leden van de Afrikaner Weerstandsbeweging maakten er in Bop een 'kafferskietpiekniek' van door vanuit hun auto's willekeurig op zwarten te gaan schieten.

Dit leidde tot een wraakactie van boze militairen van het thuislandlegertje, dat de opdracht had de blanke hulptroepen te steunen. In plaats daarvan schoten zwarte soldaten bij een wegversperring zonder pardon drie AWB-ers dood.

Het incident, voor het oog van de tv-camera, maakte een einde aan de illusie van de blanke onoverwinnelijkheid. Na de Battle of Bop gaven de blanke beschermheren in Pretoria hun protegé te verstaan dat het spel uit was. Mangope werd zonder enige ceremonie aan de kant geschoven, het thuisland werd opgeheven en ingevoegd bij de nieuwe Noord-West-provincie.

Het nieuwe Zuid-Afrika is echter nog lang niet af van de erfenis van Lucas Mangope. De corrupte bestuurscultuur, die de thuislandleider koesterde, is hardnekkig: ook nu nog wordt de provincie ernstig geplaagd door schandalen in de overheidsdienst. De centrale regering besloot vorige maand de oude schulden van het thuisland, een kleine honderd miljoen gulden, maar af te schrijven. Volgens de Zuid-Afrikaanse Rekenkamer was geen touw vast te knopen aan de financiële administratie van Bophuthatswana.

Vooralsnog weet de ex-president van Bop echter van geen wijken. Zijn Verenigde Christen Democratische Partij, zo voorspelt hij, zal in de lokale verkiezingen van 1999 het ANC verslaan. Op de onvoorwaardelijke steun van de partij kan hij in ieder geval rekenen.

De UCDP ziet in de corruptie van haar voorman geen enkele aanleiding tot maatregelen. 'Die hele rechtszaak is een politieke aanval van het ANC', zegt vice-partijvoorzitter Ditshetelo. Hij is de zwager van Mangope.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden