De missing link

Volop leesvoer over voetbal en over Brazilië, maar weinig boeken over het WK voetbal in Brazilië. Twee weken voor het grootste sportevenement ter wereld spitten we de stapel door.

Een recordoogst? 'Nee, dat zou ik niet durven zeggen', zegt Arthur van den Boogaard, de man die van het recenseren (Het Parool) en schrijven van sportboeken zijn beroep heeft gemaakt. 'De grootste expert op sportboekengebied van Nederland', noemde Henk Spaan hem. Laten we het er dus maar voorzichtig op houden dat het wereldkampioenschap voetbal in Brazilië een uiterst rijke en gevarieerde oogst aan boeken heeft opgeleverd.


Talloze uitgevers proberen met een boek mee te liften op de grandeur van het grootste sporttoernooi ter wereld. Meteen nog een kanttekening van Van den Boogaard (44): 'Opvallend weinig boeken hebben iets met het WK te maken. Vorig jaar kwamen er opvallend veel wielerboeken uit en ze gingen bijna allemaal over de Tour de France. Dat kwam omdat de Tour voor de honderdste keer werd gehouden. Zo'n link zien we dit jaar niet.'


Zelf heeft hij net de laatste hand gelegd aan Zo speelden wij, een boek waarin hij veertien wedstrijden reconstrueert van het Nederlands elftal. Als jurylid van de Nico Scheepmaker Beker, de jaarlijkse prijs voor het beste sportboek, bestudeerde hij intussen de recente stroom voetbalboeken. Zijn strenge eindoordeel: 'Echte pareltjes zie ik er niet tussen.'


De afgelopen twee maanden zijn zo'n veertig boeken verschenen waarin voetbal het hart vormt. In de boekwinkels en de kiosken liggen de (vertaalde) biografieën van Lionel Messi, Gareth Bale, Cristiano Ronaldo, Mario Balotelli en Neymar naast boeken over Louis van Gaal (twee, plus een 'Coaching handboek' waarin hij veel aandacht krijgt), De grap is rond van de tekenaars De Jager en De Wit en de verhalenbundel Tien helden en een hond van Tom Egbers.


We zien verder een roman van oud-nieuwslezer Gijs Wanders, zijn vijfde alweer. De titel is Rafels van Rio en het is 'een aangrijpend verhaal dat speelt in Rio de Janeiro'.


Brazilië is in veel meer boeken het decor, bijvoorbeeld in Sambavoetbal van Alex Bellos, De Brazilianen van Daan Dekker en God is een Braziliaan van Harrie Lemmens en God is een Braziliaan van Ernest Landheer - inderdaad, twee boeken met dezelfde titel. Dat zegt ook iets.


En dat is nog lang niet alles. De trend zet zich overtuigend voort. De reden is simpel, volgens Van den Boogaard: 'Uitgevers denken dat mensen boeken kopen en lezen als er een WK wordt georganiseerd en proberen ook wat.'


Gijp van Michel van Egmond, met De Renner van Tim Krabbé het best verkochte sportboek uit de geschiedenis, stond aan het begin van een trend binnen de trend. Onder meer Geen genade (over Andy van der Meijde), Helder (Glenn Helder), Vechtlust (Fernando Ricksen) en, vorige week, Kieft (Wim Kieft) volgden. De boeken maakten van Voetbal International een succesvol uitgeefhuis.


'Het is een soort Adriaan van Dis meets de Engelse tabloids, met Johan Derksen in de rol van Van Dis en ondersteund door het marketingapparaat van Voetbal International. Het doet me denken aan al die boeken die destijds in Engeland over George Best verschenen. Als hij geld nodig had, verzon hij weer een paar sappige anekdotes en kwam er een nieuw boek op de markt. Dat bestond in Nederland nog niet.'


Met de vorm is niks mis, vindt Van den Boogaard. 'Nu Kieft weer, prachtig. Ik vind het alleen jammer dat in de marketing de nadruk zo ontzettend op de sensationele aspecten uit het boek wordt gelegd.'


De toenemende populariteit van het sportboek heeft volgens hem een gunstig neveneffect: 'Er wordt in Nederland steeds beter over sport geschreven. Het wordt serieuzer genomen. Jonge schrijvers zien goede, inspirerende voorbeelden.'

Simon Kuper: Mannen van de bal.

Nieuw Amsterdam; 352 pagina's; euro 19,95.


In het Ten Geleide van Mannen van de bal schrijft de Nederlands-Britse journalist Simon Kuper dat wij graag willen dat, om maar twee voorbeelden te noemen, Diego Maradona (wild) en Lionel Messi (stil) dezelfde karaktereigenschappen hebben. 'Met andere woorden: zijn bijzondere voetballers bijzondere mensen?'


Kuper geeft zelf antwoord. 'Na dertig jaar observeren zeg ik: nee.'


Dat is een tegenvaller voor de lezer van een boek waarin bijna vijf dozijn voetballers en trainers worden geportretteerd. Alsof hij de verwachtingen wil temperen, zegt Kuper het verderop nog maar een keer: 'De meeste topvoetballers zijn dus gewone mensen.'


Het maakt niet uit. Zoals Kuper schrijft: voetballers zijn de helden van onze tijd en ze zijn gevormd door hun achtergrond. De derde reden waarom het boek over 'schelmen, genieën, artiesten en krachtpatsers die het wereldtoneel van het voetbal domineren' niet verveelt, is Kuper zelf.


Hij combineert kennis met een groot schrijftalent, een goed oog voor details en een voorliefde voor kleurrijke anekdotes. De eerste zin van het stuk Zinedine Zidane uit april 2004: 'De avond nadat Frankrijk de finale van het wereldkampioenschap won, zat ik in een chic café niet ver van de Parijse Opéra te kijken naar een prachtige blonde Française die urenlang danste in een Frans 'Zidane 10-shirt.'


De Braziliaanse voetballer Kaká lijkt op een Engelse dichter uit 1912 en doelman Edwin van der Sar doet denken aan een 'calvinistische prediker uit de tweede helft van de 19de eeuw.' Als voetballers al gewoon zijn, zijn ze dat bij Kuper niet.

Luca Caioli: Neymar.

Thomas Rap; 288 pagina's; euro 17,90.

Ivan More & Mauro Beting: Neymar - de geautoriseerde biografie.

Carrera; 192 pagina's; euro 17,50.


'Geld is op voor je er erg in hebt. Je moet sparen. Daarom houd ik de inkomsten van mijn zoon goed in de gaten.' Aldus Neymar senior, de vader van Neymar junior in diens geautoriseerde biografie. Dat hebben ze geweten bij Barcelona. Voorzitter Rosell stapte op na een schandaal waarin de ware transfersom van de speler werd onthuld: Barcelona had vorig jaar geen 57, maar zo'n 100 miljoen euro voor de aanvaller betaald.


Van dat bedrag was 40 miljoen bestemd voor N&N, het bedrijf van de speler en zijn vader. Neymar senior is dan ook een zorgvuldige boekhouder, zo zegt hij in Neymar. Daarin vertellen de voetballer en zijn vader om beurten hoe verstandig, sociaal bewogen en goddienstig ze in het leven staan. Dankbaar zijn ze natuurlijk ook, maar wie zou dat niet zijn als je in vijf jaar tijd 54 miljoen euro opstrijkt en ook nog eens met Lionel Messi in het veld mag staan?


Sinds hij als baby een auto-ongeluk overleefde, lacht het leven Neymar toe. Het zondagskind groeide bij Santos uit tot de beste voetballer in Zuid-Amerika, waar hij heel veel trucjes met een bal bleek te kunnen. Niemand die, ook niet in zijn ongeautoriseerde biografie, een kwaad woord over hem te vertellen heeft. Het zoontje dat Neymar tijdens een slippertje verwekte, is vooral een wijze les geweest - aldus de voetballer zelf.


Alleen die hanenkam van hem: die ziet er natuurlijk niet uit, vindt bondscoach Scolari. Al is de kans groot dat hij die zijn sterspeler zal vergeven als die Brazilië deze zomer naar de wereldtitel schiet.

Diverse auteurs: Van de ballen verstand.

Nijgh & Van Ditmar; 160 pagina's; euro 15,-.


Veel voetbalboeken voor vrouwen worden geschreven vanuit het perspectief van de man en altijd gaat het dan vroeg of laat over de buitenspelregel. We herinneren ons het boek dat Karin Bloemen in 2006 op de markt bracht, Nooit meer buitenspel, met de aanstootgevende ondertitel Waarom voetbal ook voor vrouwen leuk kan zijn. In het boek stonden onder meer 'ondeugende tips hoe de partner even bij die buis weg te krijgen als het je te veel wordt!'


Vrouwen die van voetbal houden bestaan ook. Mits ze enige bekendheid genieten, kregen ze een plaats in Van de ballen verstand, een uitgave van de makers van het tijdschrift Linda. Ze worden geïnterviewd over voetbal of, nog beter, schrijven er zelf over.


Het lijkt iets mooier dan het is. Eva Hoeke begint haar overigens behoorlijk geestige bijdrage met de zin: 'Ik zal maar eerlijk zijn: tot twee jaar geleden had ik nog nooit van Vitesse gehoord.' De vraag is hoe zoiets kan.


Anna Enquist probeert de vraag te beantwoorden waarom voetbal leuk is, iets dat mannen nooit doen trouwens. Haar antwoord: 'Het kan niet anders of dat heeft met fundamentele drift te maken. Seks dus. De supportersjuich als collectief orgasme, het doelpunt als penetratie, de fascinatie van miljoenen als bevrediging van massaal onderdrukte homoseksualiteit?'

Ernest Landheer: God is een Braziliaan.

Edicola; 368 pagina's; euro 19,95.


Het is Hem niet gelukt om twaalf stadions op tijd klaar te krijgen en aan de sociale voorzieningen in Zijn land mankeert ook het een en ander. Maar toch. Als Hij het wil, staan Neymar en co op 13 juli met de wereldbeker te zwaaien in het Maracanã. Zo zeggen althans miljoenen Brazilianen, met president Rousseff voorop: God is een Braziliaan.


Opmerkelijk gegeven: binnen een paar maanden werden twee boeken onder dezelfde titel uitgebracht. Het ene God is een Braziliaan is van Harrie Lemmens, die door een rondreis met zijn fotograferende vrouw 'laat zien dat Brazilië vele gezichten heeft'. Datzelfde doet Ernest Landheer in zijn God is een Braziliaan op zijn manier: hij heeft aan 25 gezichten precies genoeg. Ze behoren deels toe aan spelers die het Braziliaanse voetbal kleur en smaak hebben gegeven.


Onder hen wereldkampioenen als Mario Zagallo (de eerste die als speler en als coach het WK won), Jairzinho, Rivellino, Dunga en Gilberto Silva. De meesten blijken verrassend gewoon gebleven en vertellen met hart en ziel over het futebol, hun futebol, al gingen er soms maanden van (vergeefse) telefoontjes en e-mailwisselingen overheen voordat Landheer een oud-international had gestrikt.


Te laat op de afspraak kwamen ze ook nog eens bijna allemaal. Maar eenmaal aan tafel, kon het behoorlijk laat worden. Zoals met Socrates, die tegen alle doktersadviezen in het ene na het andere glas achterover sloeg.


Zeven maanden later stierf de filosoof op voetbalschoenen, nadat zijn beroemdste landgenoot hem naar boven had geroepen.

Alex Bellos: Sambavoetbal - Beleef de Braziliaanse voetbalcultuur.

Kosmos Uitgevers; 360 pagina's; euro 14,99.


'Lezer Lex', een creatie van de satirische Volkskrant-rubriek Het Schavot, velde in 2003 een oordeel over Futebol, Brazilië met hart en ziel van Alex Bellos dat er niet om loog: 'Geweldig. In één woord: ge-wéldig. In wat meer woorden: een boek over voetbal zoals boeken over voetbal door de Schepper zijn bedoeld.'


Bellos is oud-correspondent van The Guardian en The Observer in Zuid-Amerika. Hij is gek op wiskunde, filosofie en voetbal. Ter gelegenheid van het WK heeft hij zijn boek over Brazilië, voetbal, politiek, cultuur en alle mogelijke dwarsverbanden geactualiseerd. Uitgever Kosmos gaf het een andere titel, Sambavoetbal. In het persbericht van de uitgever is de aanprijzing van Lezer Lex opgenomen.


Dat mag, want het boek is nog steeds geweldig, dankzij bijvoorbeeld een hoofdstuk over bijnamen van voetballers. Als voorbeeld noemt Bellos Mauro Shampoo. Hij was aanvoerder van wat in Brazilië eind jaren zeventig het 'Slechtste Team ter Wereld' werd genoemd. Mauro was voetballer en kapper, vandaar zijn bijnaam.


Het inspireerde hem zijn vrouw Pente Fino te noemen, Stofkam, en twee van zijn kinderen Crèmespoeling en Föhn. De allerbeste bijnaam gaf hij aan zijn derde kind, Shampoozinho: Kleine Shampoo.

Daan Dekker: De Brazilianen.

Thomas Rap; 256 pagina's; euro 16,90.


Joio Carlos Wisnesky speelde saxofoon in de kroeg en bracht ooit een winterse nacht in een telefooncel door. Nee, saai kun je hem niet noemen, de eerste Braziliaan die ooit tot het Nederlands betaald voetbal toetrad. Telstar had de primeur in 1965. Wisnesky had het vooral koud in Nederland, dus warmde hij zich soms wat aan het Amsterdamse uitgaansleven op.


Een onverdeeld succes werd het niet. Daarin is hij niet uniek. 'Brazilianen en de eredivisie; het is eigenlijk al sinds de PSV-jaren van Romario een ongelukkige combinatie', zei schrijver Daan Dekker eens over De Brazilianen, zijn zoektocht naar acht voetballers die ooit in de eredivisie glorieerden - of dus juist niet.


Wat heet. Jonathan Reis worstelde bij PSV met zijn drugsverslaving en werd ook bij Vitesse uit de selectie gezet. Douglas doorstond de Nederlandse inburgeringtoets met vlag en wimpel, werd bij FC Twente 'om disciplinaire redenen' gestraft en vertrok spoorslags naar Rusland. Louis van Gaal haalde wereldkampioen Marcio Santos naar Ajax, waar hij faliekant mislukte maar nog wel een record brak: dat van de snelste rode kaart in de eredivisie.


Genereus zijn ze wel, merkt Dekker als hij de acht in levende lijve ontmoet. Hij mag mee-eten in het huis van Douglas' moeder en drinkt koffie in het winkelcentrum van Marcio Santos, tegenwoordig wereldkampioen in vastgoed. Wisnesky is zo gul om hem in zijn bed te laten slapen, na een met alcohol overgoten nacht.


En Romario? Die liet Dekker zo vaak voor niets wachten, dat de Nederlander de afspraak maar helemaal afblies. Gelijk had hij.

Thomas Kistner: FIFA Maffia.

Xander Uitgevers; 400 pagina's; euro 19,95.


We hadden De Voetbalmaffia al van David Yallop en Vals Spel van Andrew Jennings en toen was er, ruim een jaar geleden, FIFA Maffia, weer zo'n onthullend en ontluisterend boek over een grote sportorganisatie. En nee, de vergelijking met de maffia is niet flauw en vergezocht.


Onderzoeksjournalist Thomas Kistner van de Süddeutsche Zeitung stortte zich op de organisator van het WK en trok twee belangrijke conclusies.


1. De FIFA gedraagt zich maffioos.


2. Voorzitter Sepp Blatter is de peetvader.


Kistner in een interview met Het Nieuwsblad: 'De wereldvoetbalbond vormt een netwerk van wederzijdse afhankelijkheid en het mondiale voetbal wordt geregeerd op basis van loyaliteit, corruptie en stilzwijgen, de omerta.'


Het is nog veel erger dan we dachten. Er wordt omgekocht, gelogen en bedrogen. De FIFA is door en verrot en niemand die er iets aan doet, of durft te doen. 'Oude koffie', noemde Blatter het boek smalend, maar het leger advocaten van de FIFA hoefde niet in actie te komen - waarmee het gelijk van Kistner was bewezen. Hou dit in gedachten als de regisseur straks tijdens een WK-wedstrijd weer eens beelden laat zien van het ereterras in het stadion, met de peetvader op de eerste rij, zelfvoldaan grijnzend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden