De miserabelen

We zijn er dol op of haten het: musicals. Bij de première van de musicalfilm Les Misérables vier redenen waarom die haat terecht is. En zes waarom de musical het beste genre ter wereld blijft.

Wij haten musicals. En wel hierom.


1. Dat strijdlied met die getergde blik.

Er zijn ontzettend veel musicalclichés en je ziet de makers er vaak maar met moeite omheen slalommen. Dat komt mede doordat musicals nu eenmaal vaak uit dezelfde archetypische liedjes zijn opgebouwd. Denk bijvoorbeeld aan het 'Ik wil'-liedje (personage bezingt zijn verlangens), het 'Vijf voor twaalf'-liedje of het 'Pfoeh-dat-was-even-spannend-maar-we-zijn-er-nog'-liedje. Om nog maar te zwijgen over het liefdesduet of het ensemblenummer waarin alle personages door elkaar hun problemen bezingen. Vaste onderdelen zijn an sich geen probleem, maar sommige daarvan wekken steevast irritatie op.


Dat strijdlied bijvoorbeeld.


U kent het wel: tromgeroffel, schallende trompetten en dan een fanatieke menigte die al zingend en vlaggenzwaaiend aankondigt dat het heersende onrecht eens even flink zal worden aangepakt. Vaak inwisselbaar, vaak ook zo bloedserieus gebracht dat het lachwekkend wordt. Gelukkig is het strijdlied, zoals dat ook bijvoorbeeld in Les Misérables zit, vaak en goed geparodieerd. Bijvoorbeeld in het liedje Blame Canada uit de musicalfilm South Park: Bigger, Longer and Uncut (1999, Trey Parker). In dit marslied verenigen de moeders van de kinderen uit Southpark zich, en krijgt buurland Canada de schuld van alles wat er misgaat in Amerika.


2. Dat whhoeèèèèèèh!

Veel musicalacteurs en vooral -actrices zingen harder dan strikt noodzakelijk - en dat terwijl ze toch echt een microfoontje op hun gezicht hebben bevestigd. Het in de musical veel gepraktiseerde 'belten' wordt ook wel getypeerd als 'gecontroleerd schreeuwen', en heeft naast een muzikale (je kunt er de hoge noten zo lekker hard mee pakken) ook een praktische functie: het stelt musicalacteurs die zes shows per week moeten spelen in staat hun stem niet al te zwaar te belasten. Fijn voor de acteurs, maar voor de toehoorder vaak geen onverdeeld genoegen: te veel volume en te weinig subtiliteit. Al werkt het auditieve beukwerk soms echt prima, zoals in het door de groene heks Elphaba gezongen Ik lach om zwaartekracht, de spectaculaire pauzefinale van de musical Wicked.


3. Die baguettes in Parijs

In Parijs klinkt een accordeonnetje en heeft iedereen een baguette onder zijn arm en een alpinopet op zijn hoofd, in Spanje klinken de castagnetten en danst iedereen in de flamenco: je gelooft het niet, maar musicals zetten nog steeds vol enthousiasme afgekloven nationale stereotypes neer. In Hema, de musical bijvoorbeeld, komt zowel het Franse als het Spaanse clichétafereel voorbij. Zo'n Frankrijk- of Spanje-nummer duurt natuurlijk ook maar één liedje, dus veel tijd voor nuance is er niet, is de gedachte.


4. Dat hart vol liefde

Liefdesduetten zijn er in alle soorten en maten, maar de musical tart vaak de grenzen van de zoetsappigheid, of gaat er vol overheen. Dat uit de Les Misérables-film - getiteld, jawel, A Heart Full of Love- vormt daar geen uitzondering op. Het wordt gezongen door zoete jonge types (Eddie Redmayne en Amanda Seyfried) die elkaar tegenkomen op de markt en na één wederzijdse blik verkocht zijn en daarna smachtend vol in close-up gaan. Je zou het je in geen ander genre nog veroorloven.


De musical is geweldig. En wel hierom.


1. Dat overrompelende drama

Het kán soms lijken alsof het ensemble (de achtergrondzangers en -dansers) in een musical meedanst op het podium zonder directe dramatische betekenis voor het verhaal. Maar als de combinatie tussen acteurs en ensemble goed wordt gebruikt, kan het ensemble de emoties op het podium enorm versterken. Een zeer geslaagd voorbeeld is de sleutelscène uit Hij Gelooft in Mij, waarin Rachel en André Hazes in een restaurant een moeilijk moment in hun relatie doormaken en dan het nummer Bloed, zweet en tranen zingen. Als het nummer begint, staan niet alleen Rachel en André, maar alle restaurantbezoekers op van hun tafeltjes en beginnen, badend in warm rood en oranje licht, de bekende Hazes-smartlap te zingen in een stevige tangovariant. De zwiepende liefde schiet door het restaurant, en de dramatische handeling krijgt extra kracht door het indrukwekkende geheel.


2. Dat altijd weer verrassend geloofwaardige zingen

Het is niet iedere acteur gegeven om geloofwaardig te zingen in een musical (Pierce Brosnan in de film Mamma Mia!, pijnlijk!). Maar als er een acteur wordt gecast die zelfs de meest alledaagse handeling of de grootse woede-uitbarsting vloeiend kan overbrengen op muziek, gebeurt er iets bijzonders. Een goed voorbeeld hiervan is Ernst Daniël Smid, die de kunstenaar George speelt in Aspects of Love, de van a tot z gezongen romantische musical van Andrew Lloyd Webber die door Nederland toert.


Smid kan geloofwaardig zingen dat hij woedend is, maar net zo makkelijk kan hij een alledaags zinnetje 'Geef me mijn glas cognac eens aan' overtuigend overbrengen op een melodielijn. Zo kun je het simpelste, voorspelbaarste liefdesverhaal naar een hoger plan tillen.


3. Klef is leuk

Het liefdesduet Come What May, gezongen door Ewan McGregor en Nicole Kidman in de musicalfilm Moulin Rouge (2001, Baz Luhrmann), laat in 4 minuten en 56 seconden alle kritiek op zoetsappige musicalduetten verstommen. Bombastisch, over de top en zangtechnisch misschien niet eens perfect, maar vooral overrompelend. Ook onweerstaanbaar zijn Tony en Maria in West Side Story (1961, Jerome Robbins/Robert Wise), als ze elkaar midden in de nacht ontmoeten op de brandtrap naast Maria's ouderlijk huis en ze het duet Tonight zingen. Sterk aan Tonight is dat het geen typisch liefdesduet is: het is een nummer met veel vaart en een jachtig ritme, en dat contrasteert prachtig met het zoetige tafereel op de brandtrap.


4.Je steekt er hoe dan ook wat van op

Dat musicals de neiging hebben de geschiedenis te versimpelen en historische gebeurtenissen lang niet altijd recht doen, is op prachtig sarcastische wijze verwoord in het liedje Evita van zanger Theo Nijland. In het liedje neemt hij een musicalactrice die Evita Perón speelt op de korrel: 'Je staat je hier in de geschiedenis van, kom hoe heet ze?, in te leven / Ja, die Argentijnse / Heh, wat of dat is, geschiedenis? / Nou, dat is iets wat heel rekbaar is / En dat in dit geval toch op zijn minst in jouw voordeel is herschreven.'


Wat musicals wél goed kunnen is emoties of belevingen van historische gebeurtenissen inzichtelijk en invoelbaar maken voor het miljoenenpubliek dat níet aan Andere Tijden verslaafd is. Neem Miss Saigon, de al meerdere keren in Nederland opgevoerde musical over een Amerikaanse soldaat die tijdens de Vietnamoorlog verliefd wordt op een Vietnamees meisje. De voorstelling maakt redelijk genuanceerd de voors en tegens duidelijk van een missie die gedoemd was te mislukken.


5. More is more

Er valt veel te genieten van het spektakel dat musicals bieden en de grote, vaak vernieuwende theatereffecten die ze inzetten. Een ijzeren musicalwet lijkt te luiden: als iets of iemand de lucht in kan, moet je het vooral niet laten. Hulde! Zie Soldaat van Oranje - De musical, die nog altijd met veel succes speelt op Vliegbasis Valkenburg, waarin een echt vliegtuig opstijgt.


6. De zelfspot

Denk niet dat de makers zelf niet doorhebben wat de zwakke plekken zijn van hun genre. Veel musicals zitten vol met zelfkritiek, zoals de musical Kiss Me Kate afgelopen najaar in de versie van het musicallaboratorium M-Lab. In die voorstelling zaten diverse tirades van het hoofdpersonage, de componist Cole (naar Cole Porter), tegen het artistieke niveau van de gemiddelde musical.


Ook het grote succes van musicalparodieën in het afgelopen decennium is opvallend. Zo is daar de satirische musical Urinetown, over een plaatsje waar de pleuris uitbreekt als niemand meer zijn eigen wc mag gebruiken. Urinetown is een scherpe en hilarische parodie op onder meer Les Misérables, en speelt voortdurend met musicalconventies (zo bevat het uitstekende parodieën op het strijdlied).


Ook de grootste Broadway-hit van de laatste jaren is een musicalparodie: The Book of Mormon, de komedie van Southpark-duo Trey Parker en Matt Stone, een voorstelling die al jaren 'the hottest ticket in town' is in New York. In februari gaat ook de Britse versie in première op West End.


De musicalparodieën zitten vaak zo slim in elkaar dat ze twee soorten publiek bedienen: de kritische musicalkijker die door de parodievorm de musical kan uitlachen en de liefhebber die kan genieten van de liedjes die kunnen wedijveren met de kwaliteit van het geparodieerde. En nog een derde soort publiek ook, eigenlijk: de stiekeme liefhebber, die de parodie als alibi nodig heeft. Daarmee is, waarschijnlijk iederéén afgedekt.


Aspects of Love is op tournee door Nederland tot 21 april


Hema, de musical is op tournee door Nederland tot 25 mei


Hij Gelooft in Mij is te zien in het DeLaMar Theater in Amsterdam, tot 31 augustus


Soldaat van Oranje - De musical speelt op Vliegbasis Valkenburg, Katwijk, tot 9 juni


The Book of Mormon vanaf 25 februari in Londen


Wicked is te zien in het Circustheater in Scheveningen, tot 11 januari.


musicals.nl


Extra: De musical was beter


'Een bonkende hoofdpijn' hield filmrecensent Floortje Smit over aan de film Les Misérables, die vandaag in première gaat. De shock and awe waarvoor regisseur Tom Hooper in zijn film koos, kon Smit maar matig bekoren. Lees de recensie op pagina 9.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden