De misdaad

Waardig slot van drieluik rond Robert Musil met sterk acterende Leysen

KARIN VERAART

De misdaad. De man zonder eigenschappen III.

Door het Toneelhuis. Tekst: Yves Petry naar Robert Musil. Regie: Guy Cassiers. Bourlaschouwburg, Antwerpen, 12/5. Te zien in het Holland Festival op 22/6; en als onderdeel van de Musil Marathon ook op 23/6 en 24/6 in de Stadsschouwburg Amsterdam; www.hollandfestival.nl

Zijn ogen schieten alle kanten op. Echt kijken naar iets of iemand, dat is er niet bij. Een zweem van waanzin trekt over het gelaat, een griezelige grimas. Hier staat een misdadiger. Hij heeft niemand nodig om hem te verdedigen, zo laat hij hooghartig weten. Immers, wie beter dan hij kent de toedracht van de feiten? Hij lijkt trots.

Hier staat een man die iemand heeft vermoord, iemand die een daad heeft gepleegd en zich op de uniciteit daarvan laat voorstaan. Iemand die, naar de normen van zijn omgeving, psychisch niet in orde is. Hij boezemt angst in, maar hij intrigeert tegelijkertijd. Heel erg. Iedereen praat over hem.

Eindelijk zien we hem dan dus nu: de interessante, raadselachtige Moosbrugger die menig gesprek domineerde in het eerste deel van De man zonder eigenschappen, de enscenering van de monumentale roman van Robert Musil door de Vlaamse theatermaker Guy Cassiers. In dit derde deel van de trilogie is de dader zelfs heel dichtbij.

Met De misdaad, zoals het kortweg heet, is het drieluik rond, en dat is verheugend nieuws om twee redenen: de apotheose is een fraaie, krachtige, zelfstandige voorstelling geworden. Maar ook kan nu de trilogie in zijn geheel worden genoten, en kan worden gezien hoe Cassiers met zijn Toneelhuis wederom een bijzonder theatraal project op zijn naam schrijft.

Na zijn gelauwerde Proust-cyclus, ging Cassiers met de satirische roman van de Oostenrijkse schrijver Musil (1880-1942) een vergelijkbare uitdaging aan. Musil begon De man zonder eigenschappen in 1921; hij stierf ruim twintig jaar later zonder dat hij het kon afmaken. Inmiddels telde het al wel 1800 pagina's, een caleidoscopisch geheel van - opnieuw actuele - scherpe politieke en intermenselijke schetsen en observaties die de weerspiegeling vormen van een steeds woeliger Europese samenleving, die veel redeneert, maar tot weinig daden overgaat. Een van de protagonisten is Ulrich, een relatieve buitenstaander, ook wel 'de man zonder eigenschappen' genoemd. En dan is er veelvuldig sprake van die ander: de misdadiger Moosbrugger.

In de eerste voorstelling toont Cassiers met veel verve en humor de lamgeslagen Weense beau monde; in het tweede deel zoomt hij in op Ulrich en zijn zuster Agathe. En nu, met deel drie, is het gezelschap opnieuw kleiner geworden, en ligt de focus op de dader en zijn daad.

Was daar natuurlijk toch even de vraag: hoe eindig je in theatraal overtuigend opzicht een Unvollendete, een 'onvoltooide'? Nou, zo dus. Cassiers nodigde Yves Petry uit (Libris-winnaar 2011 met De maagd Marino), en die laatste schreef een glashelder, verrassend verhaal waarbij hij zich liet inspireren door Musils roman én biografie.

Zo zien we dan de man achter de misdaad, Moosbrugger een verkrachter en killer van een prostituée. Maar geleidelijk aan zien we daar ook de schrijver Musil opdoemen, die zich moet verhouden tot zijn werk, maar niet in de laatste plaats tot een traumatische gebeurtenis in zijn eigen leven: de dood van zijn geliefde Herma, waaraan hij zelf door een syfilisbesmetting schuld had en die hij bovendien schandalig behandelde.

Johan Leysen speelt Moosbrugger/Musil op indringende wijze, duister en getormenteerd; tegenwerk krijgt hij van het vrouwelijke slachtoffer (Liesa van der Aa, die ook musiceert), dat op afwisselend nuchtere en aangrijpende toon de man confronteert. Cassiers laat die scènes visueel schitteren en in elkaar overlopen, waarbij hij zich bedient van een nieuwe experimentele techniek. Wij zien de dader en de dood, in roze-rode, helse gloed.

Karin Veraart

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden