De ministers, de Rembrandts, de musea: een klucht of een drama?

Het zou een blijspel worden, maar het werd een klucht. Of een drama? Twee dure Rembrandts gaan straks permanent heen en weer tussen Amsterdam en Parijs.

Minister Bussemaker (Cultuur, links) en haar ambtsgenoot Pellerin (rechts). Beeld ANP, Getty

Een drama of een klucht? Duidelijk is dat de toedracht rond de twee schilderijen van Rembrandt een toneelstuk was in meerdere bedrijven en - vooral - met meerdere eigenzinnige acteurs en actrices.

Het begindecor laat de Parijse slaapkamer zien van de familie De Rothschild, waar Rembrandts portretten van Oopjen Coppit en haar verloofde Maerten Soolmans tegenover de sponde hangen. De slotscène, die gisteren per ministeriële brief werd gedicteerd, schetst het beeld waarin de schilderijen worden ingeladen in een verhuiswagen die beurtelings naar het Louvre en Rijksmuseum rijdt; de musea waar ze voor het eerst sinds tijden tezamen te zien zullen zijn. Als compromis en noodlottige ontknoping.

Lees ook: Over de twee Rembrandts die wel/niet kwamen

Nederland was blij, de Fransen werden boos. En nu gaan beide landen de twee Rembrandts mogelijk toch verdelen. Reconstructie van een kunstthriller. (+)

Te koop

Inzet van de gebeurtenissen, zoals die zich het laatste half jaar ontrolden, was de vraag: waar gaan de twee Rembrandts naar toe? Het Nederlandse Rijksmuseum, het Franse Louvre of naar een Chinese tycoon? Vaststond in elk geval dat de eigenaren, De Rothschilds, de schilderijen te koop hadden aangeboden. De wijn- en bankiersfamilie kreeg er zelfs een exportvergunning voor van de Franse overheid, die de werken niet als Nationaal Erfgoed bestempelde en ook niet van zins was ze zelf aan te schaffen.

Die beslissing was dé grote inschattingsfout van de Franse cultuurminister Fleur Pellerin en cruciaal voor de verwikkelingen die volgden. De waardevolle schilderijen waren al sinds 1877 in Frankrijk. Nu ze op de markt kwamen, mocht Pellerin die toch niet laten gaan? Onder druk van de negatieve reacties op haar besluit, zocht de minister naar het moment haar misstap recht te zetten.

Mooie aanwinst voor het Rijks

Ze zag zich gedwarsboomd door een Nederlands museum dat ook op de buit aasde. Directeur Wim Pijbes meende namelijk dat de twee portretten (mét uitreisvisum) een mooie aanwinst zouden zijn voor het Rijksmuseum. Met de hem kenmerkende verbetenheid en eerzucht begon hij met het bijeenharken van het benodigde bedrag waarvoor De Rothschilds van hun meesterwerken afstand wilden doen.

Jet Bussemaker, onze eigen minister van Cultuur en derde hoofdrolspeler in het stuk, zag de onmogelijkheid van Pijbes' poging in: het vergaren van 160 miljoen euro is, met de haast die was geboden, een te grote opgave. Samen met haar Franse cultuurcollega bedacht ze een tweede mogelijkheid: waarom de schilderijen niet gezamenlijk aanschaffen? Een voor elk land. Ook dat bleek een verkeerde inschatting.

Rembrandts huwelijksportretten van Maerten Soolmans (links) en Oopjen Coppit. Beeld Art Market Monitor

Wat voor de Nederlandse een intentie was, betekende voor de Française een bindende afspraak. Vooral omdat Pellerin, in de alliantie met Bussemaker, een mogelijkheid zag haar goede naam als cultuurbehartiger weer op te poetsen. Met een Frans-Nederlandse aankoop zouden de schilderijen voor Europa worden behouden, als 'culturele promotie' - voor Fransen een toverbegrip.

De samenwerking tussen beide bewindsvrouwen zorgde bij Pijbes voor een verhoogde geestdrift en prestatiedrang. Maar ook hij moest concluderen dat hij het zonder staatssteun niet zou redden. Via ex-veilingmeester en D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold trachtte hij de Tweede Kamer voor dat doel te winnen. Wat lukte, ondanks dat enkele fractievoorzitters wisten dat Bussemaker ook met Parijs aan de lijn hing.

Het Rijksmuseum in Amsterdam. Beeld ANP

En zo gebeurde het dat Bussemaker in een lastig pakket werd gemanoeuvreerd: opgezadeld met 80 miljoen euro overheidsgeld om beide portretten te kunnen kopen. Maar ook gebukt onder een voor verschillende uitleg vatbare afspraak met Pellerin, om de Rembrandts samen te kopen.

Griekse tragedie

Wat volgde was een Griekse tragedie. De Spagaat van Bussemaker leidde tot de Toorn van Pellerin en werd uiteindelijk de Droom van Pijbes fataal. Toen Bussemaker haar collega in Parijs informeerde dat het kabinet het Rijksmuseum zou bijspekken, legde Pellerin meteen ook 80 miljoen euro op tafel om 'haar' deel van het tweeluik op te eisen. Bovendien schermde ze met een exportverbod voor een portret - misschien zelfs wel twee.

Bussemaker kon niet anders dan instemmen met de deal uit angst dat beide portretten nooit de zalen van het Rijksmuseum zouden zien.

Het Louvre in Parijs. Beeld Getty

Pijbes moest bakzeil halen. Met zijn bravoure wist hij Parijs en Den Haag 160 miljoen euro te ontfutselen, maar torpedeerde hij ook zijn eigen 'realistische droom' beide schilderijen permanent naar Amsterdam te halen. Met wat meer diplomatie - heeft hij het Louvre een grote Rembrandt-tentoonstelling aangeboden? - had hij wellicht meer bereikt.


Drama of klucht? Prestige, irritatie en geldingsdrang hebben bepaald dat Nederland voor een kleine 80 miljoen euro - het bedrag dat de overheid nu lijkt te reserveren - de helft van het tweeluik heeft binnengesleept. Voorwaar geen blijspel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden