De migrantenzonen van Fussballwunder Schweiz

Voor een land dat zo op zichzelf is, heeft Zwitserland opvallend veel spelers met een niet-Zwitserse achtergrond in het elftal. Zeg dat niet hardop, want het is een ongemakkelijk thema.

Wanneer besluit een Zwitser op te staan voor het vaderland? Op woensdagavond 5 maart 2014, om 21.15 uur, in het voetbalstadion van Sankt Gallen.


De oefenwedstrijd tussen Zwitserland en Kroatië is op dat moment bijna één helft oud en Josip Drmic heeft vlak daarvoor de thuisploeg op voorsprong gezet. Om precies te zijn: opnieuw op voorsprong. De stand is 2-1 geworden.


Het ene deel van het stadion, de rode kant, veert overeind en moedigt elkaar aan met ritmisch handgeklap: 'Sta op als je Zwitser bent.' De rood-wit-blauwe Kroatisch helft beantwoordt dat nationalistische huldeblijk met een oorverdovend fluitconcert.


Voor de goede orde: Josip Drmic is een Zwitser. Om precies te zijn: hij heeft besloten een Zwitser te zijn. Voor hetzelfde geld had Drmic dat doelpunt gemaakt namens het elftal waarin zoveel achternamen eindigen als de zijne.


Zwitserland wordt op voetbalgebied vertegenwoordigd door een smeltkroes. Er zijn spelers met Afrikaanse, Turkse, Italiaanse en Spaanse wortels, maar vooral de Balkan is sterk vertegenwoordigd in het rode shirt met een wit kruis.


Vier van de elf voetballers die het tegen Kroatië opnemen, werden geboren in wat ooit Joegoslavië was. Hun ouders namen een jaar of twintig geleden vanwege de Balkanoorlog de wijk naar het veilige en welvarende Zwitserland.


Behalve Drmic zijn dat Valon Behrami, Granit Xhaka en Xheridan Shaqiri. De laatsten hebben wortels in Kosovo en zijn van Albanese origine. Op de reservebank van Zwitserland zitten deze woensdagavond ook nog voetballers die met hun andere paspoort vermoedelijk basisspelers waren geweest in de oorspronkelijke vaderlanden Macedonië en Bosnië.


Fussballwunder Schweiz heet dat in het programmaboekje voor de wedstrijd tegen Kroatië. Vrijwel nimmer kon de nationale ploeg potten breken, maar nu is het optimisme groot. De Zwitserse sportjournalist Marcel Meltscher van radiozender SRF denkt dat zijn land er voetballend nooit zo goed voor stond. Bondscoach Ottmar Hitzfeld mikt op de kwartfinale in Brazilië.


Hitzfeld zelf is trouwens ook van elders. Hij werd geboren in Lörrach , een stad aan de andere kant van de grens met Duitsland. Het zangerig gorgelen dat Zwitserduits wordt genoemd, gaat hem echter goed af.


Hitzfeld heeft een lange staat van dienst. Met Borussia Dortmund en Bayern München won hij de Champions League. Het aanstaande WK wordt zijn laatste klus. De bondscoach is 65 jaar, een leeftijd die hem is aan te zien. Zijn opvolger staat al in de startblokken en heet Vladimir Petkovic. Hij typeert zichzelf als een Zwitser met Bosnisch-Kroatische wortels. Klinkt als een uitgelezen kandidaat.

Mentaliteit

Vier jaar geleden leidde Hitzfeld zijn tweede vaderland ook al naar het WK. Zwitserland begon het toernooi in 2010 met een verrassende overwinning op de latere kampioen Spanje, maar kwam verder niet in het stuk voor. Toen was Blaise NKufo, een Congolees die als 7-jarige vluchteling in Zwitserland belandde, een van de uitverkorenen.


Sindsdien is er demografisch al weer een hoop veranderd. Veel meer dan toen bestaat het elftal nu uit migrantenkinderen. Volgens Hitzfeld is dat ook de kracht van de nationale ploeg. Op de dag van de wedstrijd tegen Kroatië formuleert hij dat als volgt in het Sankt Galler Tagblatt: 'Door al die verschillen in mentaliteit krijg je juist een sterker elftal. Het komt daardoor tot leven.


'Aan de ene kant heb je de ervaren spelers Stephan Lichtsteiner, Steve von Bergen en Diego Benaglio. Dat zijn jongens die de Zwitserse cultuur vertegenwoordigen. Aan de andere kant heb je de migranten die zich hebben aangepast. Valon Behrami was vroeger een nogal wilde jongen. Nu is hij rustiger en neemt zijn verantwoordelijkheid als het moet.'


Na de wedstrijd zegt Hitzfeld dat hij zich bewust is van dat proces en het, waar mogelijk, probeert te versterken. Niet voor niets heeft hij Gökhan Inler, een Zwitser van Turkse origine, tot aanvoerder benoemd. Daarmee wil Hitzfeld het grote aandeel van de migrantenzonen onderstrepen.


Hoewel hij dat niet met zoveel woorden wil zeggen, is dat ook een politiek-sociale boodschap. In het interview met de lokale krant gebruikt Hitzfeld daarvoor een woord dat ook in Nederland een tijdje in zwang was: umdenken. 'Het is een uiting van dankbaarheid dat we zo veel migranten hebben. De nationale ploeg zou zonder die inbreng kwalitatief nooit zo goed zijn.'


Hoezeer Zwitserland in de laatste decennia is veranderd, laat zich aflezen uit de nationale voetbalploeg. Twintig jaar geleden bestond het elftal op het WK in Amerika uit spelers die luisterden naar namen als Stéphane Chapuisat, Alain Sutter en Ciriaco Sforza. In hun verscheidenheid was dat een perfecte uitdrukking van het drietalige land.


Nu vormen de drie oorspronkelijke taalgebieden samen een minderheid. En toch, zegt journalist Meltscher, is dit elftal veel meer een eenheid dan destijds. Zwitserland is van zichzelf een palet en kennelijk mengt dat beter met meer kleuren.

Volksraadpleging

De wedstrijd tegen Kroatië wordt gespeeld een maand nadat de Zwitsers per referendum een dam hebben opgeworpen tegen wat Masseneinwanderung wordt genoemd. Op alle niveaus meent Zwitserland, althans een krappe meerderheid, de grote hoeveelheid immigranten niet langer aan te kunnen. Ook de instroom van burgers uit de Europese Unie, met name uit Duitsland, dient te worden gekeerd.


De volksraadpleging werd in gang gezet door de Schweizerische Volkspartei (SVP), een conservatieve partij en op dit moment de grootste in Zwitserland. In Sankt Gallen heeft de SVP zijn kantoor aan de Aeplistrasse. Dat is een rechte strook asfalt in een hoek van 45 graden. Wie bovenop staat, waant zich op een springschans. Halverwege, op nummer 9, woont en werkt Hans Richle, een wat oudere man met een monter gelaat en een levendige snor.


De stemming slaat om als de bezoeker het referendum in verband brengt met de nationale eer van het voetbal. Richle wil meteen een eind maken aan het gesprek. Dat is een gedane zaak. Het volk heeft gesproken en daarmee basta.


Na enig aandringen stelt Richle een wedervraag: weet de bezoeker hoeveel buitenlanders in Zwitserland wonen? Het antwoord, 23 procent, acht Hans Richle afdoende om het gesprek te kunnen afsluiten. Hoeveel vreemdelingen telt Nederland? Precies.


Dat referendum is een maand nadat het is gehouden als gespreksonderwerp taboe. Zwitserland wil graag weer over tot de orde van de dag.


Op politiek niveau, in de contacten met de EU, relativeert het de kwestie als soep die niet zo heet gegeten hoeft te worden. Ook de migranten zelf, die zich Secondos en Secondas noemen, houden zich eventjes gedeisd. Ekim Yilmaz is hun belangenbehartiger in de organisatie Second@s Plus. Aanvankelijk zegt ze een gesprek toe, maar vervolgens is ze dagenlang onbereikbaar.


De ongemakkelijke waarheid van die volksraadpleging komt daags voor het duel met Kroatië opnieuw tot uitdrukking. Hoe kan een samenleving die immigratie wil afremmen trots zijn op zo'n nationale ploeg?, wil een journalist weten. 'Dat is een provocerende vraag', antwoordt rechtsback Stephan Lichtsteiner bits.


Zwitserland is niet het enige land in Europa waar de nationale voetbaltrots wringt met de dagelijkse realiteit. Lichtsteiner, zelf een onvervalste Zwitser en spelend bij Juventus, is een intelligente man die er best iets over wil zeggen. Hij kan begrip opbrengen voor de kleine meerderheid van landgenoten die een rem wil zetten op de immigratie. 'Het is de angst dat de verhoudingen zoek raken, angst voor de eigen toekomst. Bovendien is het niet zo dat met deze uitkomst buitenlanders bang hoeven te zijn het land te worden uitgezet.'


Aan de andere kant hoopt Lichsteiner dat de nationale voetbalselectie een voorbeeld kan zijn van hoe je elkaar sterker kunt maken in een multiculturele minisamenleving. 'Het is geven en nemen', zegt ook Valentin Stocker, aanvaller bij FC Basel. 'En het is een kwestie van aanpassen. Nu spreken we bij de nationale ploeg onderling Duits, omdat de trainer een Duitser is. Straks is dat misschien Frans of Engels. Daarin moet je ook flexibel kunnen zijn.'


Journalist Meltscher denkt dat de stemming in het land zomaar kan omslaan, al heeft voetbal in Zwitserland niet dezelfde impact als in Nederland. Meltscher: 'De politici van de SVP zeggen weleens dat ze liever naar ijshockey kijken. Dat is natuurlijk een puur Zwitserse sport. Maar als we straks winnen in Brazilië, keert zo'n uitspraak zich tegen de partij.'

Nederlander

Michael Dingsdag is de enige Nederlander in de Zwitserse competitie. Eerst voerde zijn loopbaan langs Vitesse en Heerenveen. Daarna maakte hij zijn droom van een internationale loopbaan waar bij FC Sion. Dat was geen onverdeeld succes. Een rijke, maar ongeduldige clubvoorzitter stond blijvend clubsucces in de weg.


Bovendien aardde het gezin Dingsdag slecht in Franstalig Zwitserland. Met name het 7-jarige zoontje van Dingsdag raakte geïsoleerd. Zijn vrouw moest elke dag op en neer rijden naar Duitstalig Zwitserland omdat het daar beter ging op school.


Zijn contract liep af en werd niet verlengd. In de loop van dit seizoen kon de 31-jarige Dingsdag terecht bij Grasshoppers in Zürich. Vooralsnog zit hij er in zijn eentje. Als het contract meerjarig wordt, sluiten vrouw en kind zich weer bij hem aan. Aan het onderwijs in Zürich hoeft het in elk geval niet te liggen.


Dingsdag is zeer te spreken over werken en wonen in Zwitserland. Het niveau is naar verhouding iets lager dan in Nederland en dat geldt zeker ook voor de publieke belangstelling. Maar het salaris en de leefomstandigheden vergoeden een hoop.


'Zürich is een wereldstad, zoiets als Amsterdam, waar ik vandaan kom. Het is er open en tolerant. Iedereen kan doen wat hij wil. Van dat referendum heb ik eigenlijk weinig gemerkt. Daarover spreken ze weinig.'


Bij hem in de ploeg spelen ook twee Zwitsers met een Albanese achtergrond. Amir Abrashi en Shkelzen Gashi hebben ervoor gekozen om als voetballer Albanië te vertegenwoordigen.


Volgens Dingsdag moet je daar niet te veel achter zoeken. 'Het is gewoon kansberekening. Zo kijk je als voetballer. Je kiest wat binnen je mogelijkheden ligt.' Wat vroeger de nationale eer heette te zijn, is nu onverbloemd een platform waarop de marktwaarde wordt bepaald.

Shaqiri en Xhaka

Xherdan Shaqiri en Granit Xhaka gelden al jaren als het beste dat het Zwitsers voetbal te bieden heeft. Ze waren in 2009 dragende spelers in de nationale jeugdploeg die kampioen werd op het WK voor spelers tot 17 jaar. Ironisch genoeg viel die wereldtitel samen met een ander omstreden referendum. Toen vaardigden de Zwitsers in een volksraadpleging een verbod uit op de bouw van minaretten.


De 22-jarige Shaqiri is een driftige pingeldoos die bij Bayern München klaarstaat om Franck Ribéry uit het elftal te spelen. De een jaar jongere Xhaka is een belangrijke pion op het middenveld van Borussia Mönchengladbach. Van de elf spelers die tegen Kroatië beginnen, spelen er zes in de Bundesliga en drie in de Italiaanse Serie A.


Granit Xhaka is zich het meest bewust van zijn functie als rolmodel. Dat benadrukt hij in interviews. Hij wil Zwitserland laten zien dat er ook goede dingen komen uit de Balkan en hij wil zijn oude landgenoten laten zien dat er best wat te bereiken is.


In de Neue Zürcher Zeitung zegt Xhaka daarover: 'Mijn ouders zijn 23 jaar geleden uit Kosovo naar Zwitserland gekomen. Ik ben er geboren en opgegroeid. Iedereen weet dat Albanezen veel problemen veroorzaken, maar we zijn ook lieve mensen. Daarom probeer ik niet alleen een positieve rol te spelen als Zwitser, maar ook voor het Heimatland van mijn ouders.'


Samen met Shaqiri en Behrami heeft Xhaka zich sterk gemaakt voor de erkenning van dat andere vaderland als voetballand. Op dezelfde dag dat Zwitserland oefent tegen Kroatië, speelt Kosovo zijn eerste officiële interland tegen Haïti.


De AFG Arena in Sankt Gallen is uitverkocht voor het duel waarmee beide teams officieel de weg naar het WK inslaan. In de aanpalende Shopping Arena is het uren voor aanvang al een drukte van belang. De rood-wit-blauw uitgedoste aanhangers van Kroatië en de rode fans van Zwitserland lopen kriskras door elkaar.


Een jongen en een meisje lopen hand in hand ondanks hun verschillende kleurstelling. Ook bij een groep kinderen is de hartstocht keurig verdeeld. Een begeleider vertelt dat het een Zwitsers jeugdelftal is, waarvan een aantal spelertjes een voorkeur heeft voor het oorspronkelijke vaderland.


De ontspannen sfeer is volgens journalist Meltscher te danken aan de Kroatische mentaliteit. Anders dan de Albanezen ('Die zijn meer op zichzelf'), zijn de Kroaten beter geïntegreerd. Pas ver in de tweede helft, als er vuurwerk wordt ontstoken in het Kroatische vak, sluipt er iets oorlogszuchtigs in het stadion.


Doordat de aanhang van de Zwitsers zo ingetogen reageert, lijkt er van thuisvoordeel nooit sprake te zijn. Alleen een dweilorkest heeft hoorbaar partij gekozen voor de gastheer. Het Zwitserse volkslied wordt overstemd door een fluitconcert, terwijl dat van Kroatië juist keurig wordt geëerbiedigd.


Als hun hymne klinkt, brengen de Kroatische spelers hun rechterhand naar het hart. De Zwitsers slaan de armen over elkaars schouders. Xherdan Shaqiri draagt voetbalschoenen waarop de nationale vlaggen staan afgedrukt van Zwitserland, Kosovo en Albanië.


De eerste helft speelt Zwitserland in de sterkst denkbare opstelling. De verdediging blijkt kwetsbaar, maar het middenveld overtuigt. Aanvoerder Inler is in alle opzichten een dragende speler en dat geldt ook voor Granit Xhaka, zij het minder opvallend.


Shaqiri is ijverig en behendig, maar niet succesvol in zijn acties. Voorin springt spits Josip Drmic het meest in het oog. Hij krijgt van Hitzfeld een kans omdat Haris Seferovic bij het Spaanse Real Sociedad op een zijspoor is beland. Drmic is bij het Duitse Nürnberg, na de komst van Gertjan Verbeek als trainer, juist opgebloeid.


Hij grijpt zijn kans met beide handen. De eerste treffer is een echte spitsengoal, gestoeld op intuïtie en efficiëntie. Ook zijn tweede duidt op grote koelbloedigheid.


Na de wedstrijd zegt Niko Kovac, de trainer van Kroatië, dat hij Josip Drmic graag in zijn selectie had gehad, maar hij feliciteert collega Hitzfeld met de nieuwe aanwinst. De bondscoach van Zwitserland prijst de technische staf van de Zwitserse bond, die tijdig zijn talent onderkende en Drmic strikte voor Zwitserland.


Zelf blijkt Drmic een onderkoeld type. Vragen over zijn loyaliteit beantwoordt hij zo kort mogelijk. Voetballen tegen Kroatië was zoiets als voetballen tegen je eigen bloed. 'Maar ik ben er trots op een Zwitser te zijn.'

'VERRADERS VAN ALBANIË'

Voor de vijf spelers met Albanese wortels in de Zwitserse WK-selectie was 30 juli 2011 een bijzondere dag. Albanië rolde toen uit de koker als tegenstander van Zwitserland in de WK-kwalificatie.


'Dit worden de moeilijkste duels van mijn voetbalcarrière. Veel Albanezen balen van ons, ze noemen ons verraders', zei Granit Xhaka, in Basel geboren als zoon van etnisch Albanezen.


Zwitserland won beide kwalificatieduels. Met de zege in Albanië stelde het land zelfs zijn WK-ticket veilig. De Zwitserse Albanees Xherdan Shaqiri scoorde in beide wedstrijden. Hij juichte niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden