Analyse

De methode Tjeenk Willink: zo hoopt hij de kabinetsformatie vlot te trekken

Informateur Herman Tjeenk Willink in de stadhouderskamer, donderdag tijdens de formatiegesprekken met fractievoorzitters.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Informateur Herman Tjeenk Willink in de stadhouderskamer, donderdag tijdens de formatiegesprekken met fractievoorzitters.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De nieuwe informateur Herman Tjeenk Willink moet de kabinetsformatie redden. Een hele klus, want na Ruttes uitglijder vorige week is het onderlinge wantrouwen groot op het Binnenhof. Hoe gaat hij het vertrouwen herstellen?

Voor de vijanden van Mark Rutte moet het een opluchting zijn geweest toen Minister van Staat Herman Tjeenk Willink (PvdA, 79) deze week weer ten tonele verscheen op het Binnenhof. Voor Mark Rutte zelf ook trouwens.

Tjeenk Willink staat bekend als iemand die politieke gordiaanse knopen kan ontwarren. De precaire situatie die afgelopen week is ontstaan, kun je gerust zo noemen. De volledige oppositie wilde demissionair premier Rutte na een nachtelijk debat wegsturen. Ook zijn coalitiegenoten vonden dat hij te ver was gegaan door achter gesloten deuren over een andere baan voor het kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt te praten – en daar vervolgens (al dan niet bewust) over te liegen. D66-leider Sigrid Kaag suggereerde dat Rutte beter kon opstappen.

Sindsdien zijn Kamerleden wakker geworden in de harde realiteit. Het vertrouwen kan dan wel weg zijn, Rutte blijft gewoon op zijn post. ‘Ik heb 1,9 miljoen stemmen gekregen, dan is het twee weken na de verkiezingen gek om te zeggen: ik stap opzij.’ Aan deze man zitten ze nog jaren vast, hebben vrijwel alle partijen inmiddels geconstateerd.

Voorzichtig worden daarom deuren op het Binnenhof alweer op een kier gezet voor hem. Partijen die de komende jaren een rol willen spelen in het landsbestuur kunnen simpelweg niet om Rutte heen. Het zorgt voor een groot dilemma bij partijleiders als Kaag (D66), Hoekstra (CDA), Ploumen (PvdA) en Klaver (GroenLinks). Hoe moeten zij aan hun achterban uitleggen dat ze mogelijk toch weer met Rutte in zee gaan?

Daar begint het werk van Herman Tjeenk Willink. De oudgediende is al vaker de redder van het Binnenhof geweest. Drie keer eerder legde hij als informateur het fundament voor een nieuwe regering. Zijn beproefde methode bestaat uit drie stappen: rust herstellen, vertrouwen opbouwen en tot slot opties elimineren.

Rust

De rust herstellen, dat is het bekendste onderdeel van de werkwijze van Tjeenk Willink. Formeren is faseren, heeft de formatieveteraan vaker gezegd. Dat zal nodig zijn. De manoeuvre van CU-leider Gert-Jan Segers, die tijdens het Paasweekend meldde dat hij in de toekomst niet verder wil met Rutte, heeft bijvoorbeeld veel kwaad bloed gezet bij de VVD. Verwijten van verraad gingen over en weer.

Tjeenk Willinks opdracht om te onderzoeken ‘of en zo ja onder welke voorwaarden er voldoende vertrouwen tussen partijen bestaat of weer kan ontstaan’, zal zich eerder toespitsen op de vertrouwensbreuk tussen VVD enerzijds en PvdA en GroenLinks anderzijds. Beide linkse partijen hebben de deur voor Rutte nog niet volledig in het slot gegooid. Daar houdt Tjeenk Willink van. Partijen die op voorhand zeggen dat ze niet met de premier in zee willen, hebben wat uit te leggen, zei hij woensdag nog. ‘Ik vind het moeilijk te accepteren als er wordt gezegd: ‘het deugt allemaal niet’ over iemand die tien jaar premier is geweest van het land’.

Dat betekent niet per se dat Rutte kan blijven, benadrukte Tjeenk Willink vrijdag in een extra uitgebrachte verklaring, nadat diverse media uit zijn woorden hadden geconcludeerd dat ‘Rutte geen belemmering zou zijn voor de formatie’ van een nieuw kabinet. Het is nadrukkelijk zijn wens om eerst te inventariseren of er überhaupt weer herstel van vertrouwen kan zijn, schreef hij. Impliciet liet hij merken hoezeer ook hij voelt dat hij op eieren moet lopen.

Tot nu was hij erg succesvol in het vlottrekken van vastgelopen formaties. In 2017 bijvoorbeeld waren de gemoederen op het Binnenhof ook zeer verhit, weet CU-leider Segers nog. De verkennende gesprekken tussen het ‘motorblok’ VVD, CDA, D66 enerzijds en GroenLinks en ChristenUnie anderzijds waren al een paar keer geklapt. ‘Herman bracht rust en vertrouwen’, vertelt Segers. ‘Er zat veel onderling wantrouwen tussen D66 en ons. Maar Herman had mooie en vooral ook geruststellende bespiegelingen over de verhouding tussen kerk en staat, de rol van religie in het publieke domein. Toen ben ik gaan nadenken of we toch wilden.’

Ook Alexander Pechtold, destijds leider van D66, bewaart positieve herinneringen. ‘Als team krijg je het gevoel: hij heeft het onder controle.’ Hij krijgt politieke tegenstanders zo ver om met elkaar om tafel te gaan ‘door in ze te investeren’, zegt Pechtold. In 2017 had hij bijvoorbeeld ‘feilloos in de gaten dat die Stadhouderskamer lastig was om te praten, want als je daar een raam openzet kun je aan de andere kant van het Binnenhof horen wat er gezegd wordt. We zaten ook tegenover de kamers van Denk. Het was verschrikkelijk. Herman voelde aan: de omgeving is van invloed. En dus gingen we op audiëntie bij hem thuis. Hij creëerde een huiskamersfeer.’

Visie

Het tweede deel van Tjeenk Willinks opdracht als informateur is onderzoeken op welke wijze een kabinet kan worden gevormd. Die zoektocht is volgens hem ‘niet los te zien van de breed gevoelde wens tot wijziging van de bestuursstijl’. Een groot deel van de Kamer vindt immers dat er alleen een nieuw kabinet kan komen als er ook nieuwe afspraken worden gemaakt over het bestrijden van de achterkamertjespolitiek in Den Haag.

Een van de eindproducten die Tjeenk Willink over drie weken aflevert, hopen de partijen, is dan ook een document waarin staat: zo gaan we voortaan met elkaar om op het Binnenhof. Een document waarmee partijleiders kunnen wapperen naar de nieuwe premier als die zich dreigt te misdragen: ‘Kijk, hieraan dient u zich te houden’. ‘Zo’n visie komt zo goed als zeker op tafel’, denkt Pechtold. ‘Als iemand dat kan, is Herman het wel.’

Al bijna veertig jaar heeft Tjeenk Willink kritiek op het functioneren van de overheid, vergelijkbaar met die van het CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt. ‘De volksvertegenwoordiging moet worden versterkt in zijn eigen zelfstandige rol van medewetgever en controleur. De band tussen het kabinet en de parlementaire meerderheid zou wat losser moeten worden’, zei hij bijvoorbeeld in 2006 in de Volkskrant. Dat vindt hij nog steeds, maakte hij deze week weer duidelijk. Wat hem betreft komt er geen dichtgetimmerd regeerakkoord, want ‘dat blokkeert het debat, het hindert de tegenmacht en zet de oppositie buitenspel.’

De partij die zich niet wenst te committeren aan de nieuwe bestuursstijl, valt mogelijk af als kandidaat om mee te regeren, is Tjeenk Willinks redenering . ‘Hij pelt af, elimineert opties’, dat is de kern van zijn werkwijze, vertellen Segers en Pechtold. Als VVD-leider Mark Rutte bijvoorbeeld niet bereid is om de nieuwe bestuursstijl te omarmen, zou Tjeenk Willink zomaar kunnen concluderen dat er onvoldoende aansluiting is tussen hem en andere partijleiders. Omgekeerd geldt hetzelfde: als Mark Rutte zich veranderingsgezind toont, zou dat het begin kunnen zijn van het herstel van vertrouwen.

Eerder dit jaar betoogde Tjeenk Willink in tv-programma Buitenhof dat de essentie van een vruchtbare formatie is dat je níet moet beginnen met de vraag ‘wie met wie’, maar met de vraag wat de belangrijkste uitdagingen en problemen zijn. Hij zoekt overeenkomsten, geen verschillen. Dan zou zomaar kunnen blijken dat VVD en PvdA overeenkomstige ideeën hebben over de zorg of de woningmarkt. Of dat D66 en GroenLinks, en wellicht de VVD, elkaar kunnen vinden in hun denkbeelden over het klimaat.

Pechtold herinnert zich dat Tjeenk Willink in 2017 met een document kwam over een mogelijk nieuw kabinetsstandpunt over migratie, destijds het heikele punt. Dat migratiedocument bleek uiteindelijk te ver te gaan voor GroenLinks, waarna de partij afhaakte. ‘Dat document gaf duidelijkheid: oké, we gaan dus niet met jullie verder’, zegt Pechtold. ‘Ik kon hierdoor ook duidelijk maken aan mijn achterban: jongens, we hebben er alles aan gedaan, maar het gaat niet.’ De uitkomst is bekend: D66 ging toch niet met GroenLinks, maar wel met de ChristenUnie in een kabinet.

Het geheim van Tjeenk Willink is dat hij een kabinetsformatie meestal vlot weet te trekken door enerzijds zijn stijl (rustig elimineren) en anderzijds zijn focus op de inhoud. Als hij zijn eigen ideeën over macht en tegenmacht combineert met de wensen van de fractieleiders en dat alles samenvat in een stuk, ligt er waarschijnlijk een toekomstvisie waar een Kamermeerderheid (inclusief Omtzigt) enthousiast van zou kunnen worden.

Hoop

Dat betekent niet dat de verkenning zonder hobbels zal zijn. Een deel van de Kamer is nu al ontevreden en vindt het bijvoorbeeld vreemd dat Tjeenk Willink een deel van de verkennende gesprekken toch weer geheim wil houden. Volgens die Kamerleden zendt Tjeenk Willink hiermee het verkeerde signaal uit, nu kabinet en Tweede Kamer collectief afscheid willen nemen van achterkamertjespolitiek.

Een andere hobbel op weg is de decennia oude bestuurscultuur op het Binnenhof zelf. Je kunt nog zulke mooie plannen en intenties hebben om het voortaan allemaal anders te doen, dat betekent niet dat het zomaar verandert. ‘Het is heel moeilijk om dit systeem te doorbreken’, zei Tjeenk Willink eerder deze week. ‘Iets wat veertig jaar in één richting is gegaan, draai je niet in veertig dagen weer terug.’

Wel is er inmiddels enige hoop te bespeuren dat er schot in de zaak kan komen. Alle zeventien fractieleiders gingen donderdag en vrijdag braaf op bezoek bij Tjeenk Willink en vrijwel allemaal hadden ze lof voor de tijd die hij nam om vragen te stellen en te reflecteren op wat er nodig is om het land te besturen. De fase van rust creëren is begonnen.

Over een paar weken zal moeten blijken hoe het speelveld erbij ligt. Pessimisten op het Binnenhof schatten in dat het ‘zeker nog een half jaar gaat duren’ voordat partijen weer met elkaar door één deur kunnen. Optimisten hopen dat Tjeenk Willink over drie weken al een toekomstvisie op tafel legt waarmee Kamerleden kunnen bouwen aan het herstel van vertrouwen.

Podcast Koorts

De wederopstanding van Rutte na het Paasweekend was wonderbaarlijk. Hoe komt hij toch altijd overal mee weg? Luister onze politieke podcast Koorts met columnist Sheila Sitalsing, hoofdredacteur Pieter Klok, chef politiek Raoul du Pré en presentator Gijs Groenteman.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden