De Methode-Asscher: confronteren en samenwerken

De pijn van het regeren lijkt amper vat te krijgen op Lodewijk Asscher. Voor veel PvdA'ers blijft hij de hoop in bange dagen. Hoe flikt hij dat? Is hij een 'moreel leider' of een 'veredelde populist'?

Lodewijk Asscher.Beeld Foto: Jeroen Hofman, Illustratie: Gees Voorhees

'Interessante ideeën... Ga ik naar kijken...' 'U heeft erover nagedacht...' 'Een belangrijke bijdrage aan het debat...' Lodewijk Asscher verdedigt komende week de begroting van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, maar Kamerleden weten nu al hoe hij de meeste kritiek zal smoren. Hij luistert vol belangstelling, toont zich toegeeflijk en is - tot overmaat van ramp - ronduit vriendelijk. 'Boos worden op hem is er menselijkerwijs niet bij', zegt SP-Kamerlid Paul Ulenbelt met spijt in de stem.

Asscher blijft altijd keurig, zo keurig dat een enkele PvdA'er betwijfelt of dat behulpzaam is bij een eventueel lijsttrekkerschap. Kun je hem wel met een rood jasje de markt op sturen?

Partijleider, lijsttrekker, kroonprins, die woorden liggen altijd op de loer als het over Asscher gaat. Weinig PvdA'ers twijfelen aan de integriteit van Diederik Samsom, maar bijna iedereen beseft ook dat hij - mede door eigen inschattingsfouten ('die formatie had nooit zo gemoeten') - een geloofwaardigheidsprobleem heeft.

Dan Asscher. Hij kwam als buitenstaander en bleef ondanks het grote afbreukrisico beter overeind. Hoewel hij loyaal met de VVD samenwerkt en onder zijn bewind de werkloosheid schrikbarend hoog blijft, zien veel PvdA'ers in hem een 'klassieke sociaal-democraat'.

Hoe doet hij dat? Is hij een 'moreel leider', een nostalgische PvdA'er, een veredelde populist of een mengeling van alle drie? Zelf hintte hij ooit op meerdere zielen in een borst toen hij zich omschreef als 'een ongelooflijk ambitieuze, enthousiaste en vechtlustige jongen, vermomd als bedachtzame, relativerende en intellectuele heer'. Een bron rond het kabinet: 'Een nette vent, maar het blijft natuurlijk een Amsterdamse linkmiegel.'

Geweldenaar

In de hoofdstad wist Asscher verbluffend snel uit te groeien tot een 'geweldenaar in de Amsterdamse politiek', zoals Het Parool al in 2008 schreef. 'Onderschat hem niet!', zegt ook de Amsterdamse universitair docent Laurens Buijs, een criticus van Asschers poging om de Wallen schoon te vegen, door sceptici 'Asschers war on sex' genoemd. 'Het is een man die jaren vooruit denkt. Als politicoloog kijk ik met bewondering toe; als burger heb ik twijfels.'

De kiem van zijn modus operandi ligt op de Wallen. Asscher wist de Amsterdamse politiek en ambtenarij eind 2007 achter een radicaal en peperduur plan te krijgen: het opkopen van panden van onderwereldfiguren in de iconische hoerenbuurt. In televisieshow na televisieshow hekelde hij 'de misplaatste romantiek' over de Wallen, 'de afgrijselijke uitbuiting', de 'gedwongen abortussen', de 'verplichte borstvergrotingen' en de 'verkrachting, iedere keer weer' van een meisje dat zich zonder condoom anaal moet laten nemen.

Amsterdamse Wallen

De PvdA'er kwam bekend te staan als de politicus die de Wallen ging 'terugveroveren op de criminelen'. Het vestigde zijn naam. Eindelijk stond er een linkse politicus op die niet alleen over koopkrachtplaatjes oreerde, maar inspireerde met 'een groot verhaal'.

Maar volgens Buijs creëerde Asscher een 'Bushiaanse' sfeer: 'Je was voor of je was tegen'. Sceptische D66-raadsleden werden weggezet als 'ultraliberale dwaallichten die voor mensenhandel zijn'.

Inmiddels bestaan er grote twijfels over de aanpak van de Wallen. De kosten zijn hoog, de resultaten amper meetbaar, al is het aantal ramen en coffeeshops afgenomen. 'De sekswerkers zijn er niet mee geholpen', meent Buijs. 'Wel heeft Asscher zich kunnen profileren als de fatsoenlijke politicus die het tegen de onderwereld durft op te nemen.'

Lodewijk Asscher.Beeld Foto: Jeroen Hofman, Illustratie: Gees Voorhees

Biefstuksocialisme

Asscher bracht in Amsterdam de lessen van wetenschapper Drew Westen in de praktijk nog voordat die zijn invloedrijke boek The political brain in 2007 publiceerde. De Amerikaanse psycholoog betoogde daarin dat emoties en waarden een cruciale rol spelen bij verkiezingen. Links zou die thema's te veel laten liggen, uit angst voor verwijten van populisme en demagogie.

In de VS wisten de Republikeinen verkiezingen te beslissen met emotionele thema's ('hot button issues') als abortus, wapenbezit en homohuwelijk. In Nederland kwam de VVD met voorstellen om 130 kilometer per uur te rijden (emotie: weg met de betutteling), een inbreker uit het huis te slaan (emotie: vergelding) en - onlangs - een Syriëganger te laten sterven in de woestijn. Het zijn 'hittezoekende raketten', gericht op onbewuste instincten van de conservatieve kiezer.

Asscher toonde aan dat een linkse politicus zich niet alleen hoeft te richten op 'biefstuksocialisme' (procentje erbij, procentje eraf). Zijn manier van politiek bedrijven is vorig jaar nog ten voorbeeld gesteld in het rapport Politiek van waarde, een manifest voor PvdA-politici. Daarin wordt Westen aangehaald ('linkse mensen zijn te rationeel en begrijpen niet dat emoties bepalend zijn voor politieke keuzes') en als enig landelijk kopstuk Asscher.

'Zijn woorden hebben altijd een morele component', merkt een CDA-Kamerlid bewonderend op. Dorre beleidsmaatregelen weet Asscher te koppelen aan hogere idealen. Maar net als eerder in Amsterdam is er ook ongemak. Emoties en symbolen overschaduwen de feiten, klagen critici.

(Tekst gaat verder onder de foto)

(vlnr) Lodewijk Asscher, PvdA-fractievoorzitter Diederik Samsom, partijbestuurder Fouad Sidali en oud-partijleider Job Cohen tijdens een PvdA-congres in Breda.Beeld ANP

Lodewijk Asscher vs. Kille Werkgevers

'De schoonmakers die jarenlang op losse contractjes, aan de randen van de dag door de kantoren zijn gejaagd, krijgen nu de kans om een vast contract te tekenen, om erbij te horen.'

Met de allure van een zoetgevooisde spartacus tekende Asscher een overeenkomst die ervoor zorgt dat per 2016 schoonmakers weer in overheidsdienst komen. 'Wat een trots op de gezichten van Abdel, Kathleen en al die anderen', schreef hij op de PvdA-website.

Pathos dat bij schoonmaakondernemers de tenen doet krommen. Hoezo, 'voortaan horen ze erbij'? De laagste salarisschaal van schoonmakers ligt ruim boven het minimumloon, 80 procent van de schoonmakers in overheidsgebouwen heeft al een vast contract, veel werkgevers geven Nederlandse les aan hun personeel en ze creëren banen aan de onderkant van arbeidsmarkt. Schoonmaakbedrijven noemden de uitlatingen van Asscher 'schofferend', 'grievend' en 'onjuist'. Oud-topambtenaar Roel Bekker sprak van 'symboolpolitiek'.

Ook in de Tweede Kamer is er kritiek. Is het niet effectiever om bij de aanbesteding van schoonmaakdiensten gewoon betere arbeidsvoorwaarden te eisen?

Volgens Asscher is de beslissing om schoonmakers in overheidsdienst te nemen deel van een groter ideaal: 'We moeten mensen weer waarderen om wat ze toevoegen in plaats van om wat ze kosten. Dit is niet zomaar iets, maar een kentering waar ik vanuit de vezels van mijn politieke bestaan in geloof.'

Asscher en schoonmaakbranche OSB zijn weer 'on speaking terms'. 'De minister heeft me toegezegd de communicatie aan te passen', aldus Piet Adema, voorzitter van brancheorganisatie OSB, die protest heeft aangetekend bij de commissie van aanbestedingsexperts. Binnenkort komt er een uitspraak.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Lodewijk Asscher en een groepje schoonmakers op het Plein in Den Haag.Beeld Martijn Beekman / ANP

Koelbloedige executie

Asscher combineert zijn 'waardegedreven politiek' met koelbloedige executie. Zelfs concurrenten noemen hem 'een zeer begaafd politicus' die 'ragfijn' aanvoelt welke kant een debat uitgaat en die uitblinkt in dossierkennis.

Asschers overstap naar Den Haag blijkt nauwgezet gepland. Hij zei gelukkig te zijn als wethouder, maar achter de schermen was de jurist in de zomer van 2012 al bezig om een geschikt departement uit te zoeken, nadat Samsom hem de vrije keus had gegeven.

Het werd Sociale Zaken en Werkgelegenheid ('core business PvdA'), aangevuld met integratie. Drie weken voordat het kabinet op het bordes stond, had Asscher zijn hoofdthema's (positie flexwerker, de verhouding tussen zorg en werk, schijnconstructies) al geformuleerd. Dat deed hij samen met enkele vertrouwelingen in de marge van een conferentie in Ierland. Eén van de aanwezigen was Monika Sie, directeur van het wetenschappelijk bureau én drijvende kracht achter het ideologische manifest Politiek van waarde. Ook Thijs Kerckhoffs, toen werkzaam bij de FNV en inmiddels assistent van de vicepremier, stond aan de wieg van Asschers 'Dublin-agenda'.

Met de vakbond onderhoudt Asscher sindsdien een even innige als instrumentele band. Mede dankzij een nauwgezette afstemming met de FNV wist Asscher het beleid van Rutte II naar links bij te stellen. Via het sociaal akkoord werd de WW verlengd en het ontslagrecht werd rigider dan in het door Samsom en Jeroen Dijsselbloem uitonderhandelde regeerakkoord.

Asscher was daarbij schatplichtig aan partijvoorzitter Hans Spekman en Kamerlid Mariëtte Hamer. Die hadden op het allerlaatste moment nog één zinnetje in het regeerakkoord weten te smokkelen als opmaat voor polderoverleg: 'Het kabinet hecht aan constructieve samenwerking met de sociale partners.' 'Anders had Asscher er nu niet meer zo vrolijk bijgezeten', aldus een PvdA'er.

(Tekst gaat verder onder de foto)

Premier Mark Rutte en Minister Lodewijk Asscher van Sociale Zaken voor aanvang van een debat over het vluchtelingen.Beeld Freek van den Bergh / De Volkskrant

De VVD-fractie stemde tandenknarsend in. De wrok over die knieval is gebleven. De VVD-Kamerleden willen geen zaken meer doen met Asscher. Pogingen om de positie van zzp'ers te hervormen zijn hopeloos mislukt.

Asscher en de VVD lijken soms al warm te draaien voor een verkiezingscampagne. In een recente lezing haalde de vicepremier hard uit naar de liberalen, omdat die bindende cao-afspraken willen inperken. 'Het is een aanval op de middenklasse. Een aanval in de rug.'

Bij de SP horen ze het instemmend aan. 'Asscher heeft nog wel wat ideologische veren', aldus Ulenbelt. Dichter bij een compliment komt een PvdA'er bij de SP niet.

Lodewijk Asscher vs. de storm van Code Oranje

'We moeten uitkijken: op sommige plaatsen staan de dijken op doorbreken.'

Asscher luidde de noodklok vier maanden voordat Roemenen en Bulgaren zonder werkvergunning aan de slag konden in Nederland. Volgens Asscher was het gevaar van maatschappelijke ontwrichting 'alarmerend hoog'. 'Onze zwakste burgers leggen het op de arbeidsmarkt af tegen bekwamere mensen van elders.'

De verantwoordelijke eurocommissaris maakte Asscher uit voor 'xenofoob'. Neelie Kroes vergeleek 'Mr. Code Orange' met Hansje Brinker. Asscher boog niet: hij zei in december nog dat de toestroom van arbeidsmigranten in 2015 waarschijnlijk hoger zou worden dan voorspeld.

Asscher eiste in één klap een prominente positie op in een debat dat lange tijd werd gedomineerd door SP en PVV. Ook keerde hij zich tegen Brussel, dat te weinig zou doen om de misstanden tegen te gaan.

Maar de dijken hielden wel stand: de overstroming van Bulgaren en Roemenen kwam er niet. Toch presenteerde Asscher dit jaar een onderzoek dat volgens hem bevestigt dat er 'gesproken kan worden over verdringing' en 'a race to the bottom'.

Lodewijk Asscher.Beeld Foto: Jeroen Hofman, Illustratie: Gees Voorhees

Discutabele conclusies, menen critici. In Asschers eigen onderzoek staat ook dat veruit de meeste mensen er financieel niet op achteruit zijn gegaan. 'Het verhaal dat migratie een belangrijke oorzaak is van wantoestanden op de arbeidsmarkt is simpelweg onjuist', aldus Hein de Haas, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. 'Maar Asscher heeft het beeld van een grote bedreiging neergezet met woorden die inspelen op angst. Onverantwoordelijk.'

De misstanden aan de onderkant van de arbeidsmarkt komen volgens de hoogleraar niet door arbeidsmigranten of door de lakse houding van Brussel, maar door de liberalisering, deregulering en een gebrek aan toezicht. 'Het is zijn verantwoordelijkheid daar iets aan te doen.'

Code Oranje heeft volgens Asscher wel degelijk nut gehad. Er is een aantal bilaterale afspraken gemaakt. Los van concrete resultaten was de waarschuwing ook een signaal aan de traditionele PvdA-achterban: we voelen uw pijn.

In Asschers woorden: 'Het heeft geen zin de klachten van degenen die hierdoor worden geraakt af te doen als het gebruikelijke gemopper over buitenlanders.'

Breuklijnen PvdA

Asscher staat op breuklijnen die dwars door de partij lopen. Meer nog dan het sociaal-economisch beleid is integratie hét thema dat de PvdA verdeelt. Het is ook het onderwerp dat Asscher zelf het meest beroerd, zeggen mensen in zijn omgeving.

Asscher wisselt diepe zorgen over maatschappelijke segregatie af met een hoopvolle boodschap. Zo wist hij de gestaalde PvdA-kaders tot tranen toe te roeren met een bewogen toespraak over de gevolgen van de aanslagen op Charlie Hebdo. Hij eindigde zijn soms sombere verhaal met een hoopvolle anekdote over een Marokkaans-Nederlands jongetje dat uit het niets de Grondwet had geciteerd: 'Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld.'

Maar ook volgens partijgenoten kiest Asscher vaak 'een strengere toon' dan de PvdA gewend is. Soms met bijna Bijbelse beelden. Zo noemde hij extremisme 'een slang die jongeren hypnotiseert met illusies en vergiftigt met haat'. 'Val je voor die slang dan geef je het leven op.'

Asscher, zelf veelvuldig slachtoffer van antisemitisme, wil geen 'problemen wegdromen'. Hij keert zich af van het slachtofferdenken: 'Liever het pijnlijke gesprek dan het makkelijk wegzwijgen.'

Die aanpak heeft hem in conflict gebracht met een deel van de traditionele Turkse PvdA-achterban. Daar leeft het vermoeden dat Asscher, die in het verleden nog kiezers wierf met Turkstalige folders, nu meedeint met de 'verrechtsing' van het integratiedebat. En de gretigheid om bepaalde kwesties aan te kaarten bracht hem in de problemen.

lodewijk asscher vs. de lange arm van ankara

'Het is nieuw dat er zo veel steun is onder Turkse jongeren voor het geweld van IS. Er ligt een enorme opgave voor iedereen in de Turkse gemeenschap om dit niet te bagatelliseren en weg te kijken.'

Lodewijk Asscher stuurde vorig jaar twee onderzoeken naar de Tweede Kamer over de Turkse gemeenschap. Op basis van de eerste studie besloot hij 'ontransparante' Turkse islamitische organisaties als Diyanet en Milli Görüs vijf jaar lang te monitoren. Vlak voordat de Kamer daarover debatteerde, openbaarde Asscher het tweede onderzoek: een peiling van Motivaction die aantoonde dat Turkse jongeren massaal IS steunen.

Lodewijk Asscher spreekt met Turkse jongeren over de uitkomsten van een onderzoek van onderzoeksbureau Motivaction onder moslimjongeren.Beeld anp

Experts kraakten vrijwel meteen de methodiek van die peiling. Later beweerde directeur Pieter Paul Verheggen dat Motivaction nog had geprobeerd openbaarmaking te voorkomen. Asscher zegt daar niks van te weten, maar Verheggen houdt tot de dag van vandaag vol: 'Het komt ons vreemd voor dat dit signaal de minister niet bereikt zou hebben.'

Ook de auteurs van het onderzoek naar de islamitische organisaties protesteerden. Asscher zou de conclusies van hun werk te negatief uitleggen.

De Turkse organisaties en hun achterban steigerden. Waarom bracht Asscher de onderzoeken op deze manier naar buiten? Waarom plaatste hij islamitische organisaties in het verdachtenbankje? Twee PvdA-Kamerleden van Turkse komaf verlieten de fractie.

Mehmet Cerit, hoofdredacteur van de Turks-Nederlandse krant Zaman, meent dat de vicepremier zich vergaloppeerd heeft. 'Over Marokkanen kan een politicus alles zeggen. Die zijn niet georganiseerd. Turken wel en die laten van zich horen.' Uiteindelijk moest Asscher de term 'monitoren' terugnemen. Hij zou juist beter willen samenwerken.

Volgens medewerkers van de vicepremier past dit in 'de methode-Asscher': eerst confronteren, dan het gesprek aangaan. Maar volgens Cerit is Asschers aanpak 'mislukt'. 'Het vertrouwen is weg. De Turkse kiezer is voor de PvdA verloren.'

In de Kamer wordt Asscher voortdurend bestookt door ex-PvdA'er Tunahan Kuzu ('Kuzu heeft het rijtje Hitler, Pol Pot en dan kom ik zo'n beetje', aldus Asscher). Zelf is hij nogal stil over de Turkse organisaties, al zegt Asscher niet bang te zijn dat de Turkse Nederlanders de PvdA de rug toekeren: 'Ik ben niet bang voor een beetje hitte. Sommigen zullen op ons stemmen, sommigen niet meer. En dat is dan misschien maar beter ook.'

(Tekst gaat verder onder de foto)

Vicepremier Lodewijk Asscher (L) en premier Mark Rutte geven een toelichting op het akkoord over de opvang van illegalen.Beeld Martijn beekman / ANP

Partijleiderschap

Vragen over het partijleiderschap wuift Asscher weg. Maar veel PvdA'er verwachten dat hij overstag gaat als de partij een beroep op hem doet. 'Los van de vraag of hij het zo graag wil op dit moment.'

Een duel met Samsom komt er in elk geval niet. De fractievoorzitter beslist volgend jaar of hij door wil, maar een herrijzenis lijkt ver weg. Eberhard van der Laan, Ahmed Aboutaleb en Asscher worden genoemd als potentiële lijsttrekkers. 'De naam Diederik hoor je weinig', aldus een goed ingevoerde PvdA'er.

Veel wijst in de richting van Asscher. Hij was als voorzitter van de Wiardi Beckman Stichting tot 2012 nauw betrokken bij het programma Politiek van waarde, 'de agenda van de toekomst', aldus partijvoorzitter Spekman. 'Asscher heeft dat programma verinnelijkt', aldus een PvdA'er. Felix Rottenberg, nu voorzitter van de Wiardi Beckman Stichting, zei al eerder dat Asscher 'het in zich heeft' om dat aangescherpte gedachtengoed uit te dragen.

De PvdA wil net als Asscher een moreel appèl doen op kiezers. Zoals in een van de rapporten staat: 'Een pleidooi voor een bestaansminimum is emotioneel... het streven naar goed werk is emotioneel... Verheffing is emotioneel.' Maar een keus voor Asscher betekent ook een koerswijziging. Op sociaal-economisch gebied is hij traditioneler, linkser en minder hervormingsgezind dan Samsom. Bij thema's als de vluchtelingenproblematiek, maar ook de EU, is hij rechtser en sceptischer dan Samsom.

Bereidt de vicepremier zich nu al voor op het partijleiderschap? Zoals hij dat eerder deed bij het ministerschap?

Ingewijden zien subtiele veranderingen. Vorig jaar gaf Asscher bij de begrotingsonderhandelingen nog alle credits aan Samsom ('Weet u wie een ingreep in de huurtoeslag tegenhield? Een meneer met weinig haar die vroeger bij Greenpeace zat'). Dit jaar schoof hij opeens zichzelf naar voren toen bleek dat ouderen er fors op achteruitgingen in de kabinetsplannen.

'Dat wil ik wegpoetsen.' Een enkele PvdA'er wist genoeg.

De tijd van Lodewijk Asscher is begonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden