ReportageZuid-Koreaanse Moon-kerk

De ‘messias van Ruinerwold’ vond zijn religieuze inspiratie op het Zuid-Koreaanse platteland

Sun Myung Moon (links) en zijn vrouw Hak Ja Han spreken hun zegen uit tijdens een massahuwelijk.Beeld AP

Gerrit Jan van D., de vader van het gezin in Ruinerwold dat jarenlang een verborgen leven leidde, staat donderdag weer voor de rechter. Van D. haalde zijn religieuze inspiratie bij de Verenigingskerk, een geloofsgenootschap met als thuisbasis het Zuid-Koreaanse Gapyeong. Wie zijn de volgelingen en wat is hun leer?

De Duitser Leandro Haubold en zijn bruid staan al twee uur in de hal van een enorm evenementencomplex op het Zuid-Koreaanse platteland. Het is er tochtig en koud. Een massahuwelijk vergt nogal wat organisatie, en niemand is het jonge stel - hij in zwart pak, zij in bruidsjurk met een vestje tegen de kou – komen halen. En dan spelen de zenuwen ook nog op. ‘Dit is onze levensmissie’, zegt Haubold (20), die uit een dorp in de buurt van Keulen komt. ‘Van jongs af aan weet je: trouwen is het allerbelangrijkste in je leven.’

Een half jaar geleden kwam ‘het telefoontje’: er was een match gevonden. Toen Haubold hoorde met wie hij zijn leven zou delen, kon hij een kreet van opluchting niet onderdrukken. Ze kwam uit Duitsland, hij kende haar zelfs al van de jeugdkampen. Het had ook anders kunnen gaan,  de kerkleiding bepaalt met wie de leden zullen trouwen. ‘Vaak zie je gemengde koppels, dat past bij onze kerk. Maar het hoeft niet. En ik ben zelf al gemengd, mijn moeder is Braziliaanse.’

En zo staan ze op deze koude februariochtend net als 5.999 andere koppels in het Wereldvredescentrum in het dorpje Gapyeong, een uur rijden van Seoul. Hier huist het hoofdkwartier van de Verenigingskerk, die naar eigen zeggen wereldwijd drie miljoen leden heeft. Of eigenlijk tien miljoen, vertelt de Japanse persvoorlichter, als je de drie Afrikaanse kerkgenootschappen meetelt die zich onlangs hebben aangesloten.

Het huwelijk en de zegening door de 77-jarige kerkleider Hak Ja-han, ook wel Ware Moeder genoemd, vormt de belangrijkste ceremonie. Het evenement is dit jaar extra bijzonder, omdat het honderd jaar geleden is dat oprichter Moon Sun-myung, Ware Vader, werd geboren. Tot zijn dood in 2012 was Moon de leider, zijn volgelingen worden daarom ook wel Moonies genoemd.

Ruinerwold

In Nederland, waar de kerk een paar honderd leden telt, zullen de meeste mensen pas recentelijk van de beweging hebben gehoord. Gerrit Jan van D., de vader van het gezin dat jaren geïsoleerd leefde in een boerderij in het Drentse Ruinerwold, is ex-lid. Nadat Van D. en zes van zijn kinderen in oktober werden gevonden, verklaarde de Verenigingskerk dat Van D. in 1987 was opgestapt. Zijn broer is nog wel lid. Vandaag komt de zaak in Assen weer voor de rechter. 

Van D. creëerde nadien een eigen religie, waarin behoorlijk wat elementen van de Moon-theologie terug te vinden zijn. Ook vernoemde hij zijn tweede vrouw, een Oostenrijkse, naar een overleden dochter van Moon.

De link met de zaak-Ruinerwold, die wereldwijd aandacht kreeg, is het zoveelste pr-debacle voor de Moonies, die de afgelopen jaren al flink wat voor de kiezen kregen. Sinds de dood van Moon ruziet de familie over het leiderschap. De jongste zoon, Moon Hyung-jin, ook wel Sean Moon genoemd, claimt dat hij door zijn vader tot opvolger is benoemd. Hij is daarom door Ware Moeder uit de kerk gegooid. De 40-jarige Sean leidt nu zijn eigen Moon-beweging in de Verenigde Staten. Hij heeft wel eigen accenten gezet. Zo meent Sean dat Moonies Gods koninkrijk op aarde moeten verdedigen met halfautomatische geweren. Zelf draagt hij een kroon van kogelhulzen en een gouden AR-15. Zijn moeder noemt hij ‘de hoer van Babylon’, iets dat ook al niet strookt met de oorspronkelijke Moon-theologie, die in het teken stond van wereldvrede.

Rechtszaak Ruinerwold

Donderdag staan Gerrit Jan van D. en de Oostenrijkse klusjesman Joseph B. voor de derde keer voor de rechtbank in Assen tijdens een pro/formazitting. Zij worden er door het Openbaar Ministerie van verdacht de destijds minderjarige kinderen van hun vrijheid te hebben beroofd in de boerderij in Ruinerwold. Complicatie: door een eerdere hersenbloeding kan Van D. niet meer praten. Ook observatie in het Pieter Baan Centrum zou fysiek onmogelijk zijn. De vraag is nu of de vader wel ‘procesbekwaam’ is.

Schone bloedlijn

Het centrale idee van de Verenigingskerk is het herstel van het aardse paradijs uit het Bijbelboek Genesis. Nadat Eva een hap van de verboden vrucht had genomen en zij en Adam door God uit het paradijs werden gegooid, leefde de mens in zonde. De bloedlijn was vervuild. God stuurde later zijn zoon Jezus om deze zondeval uit te wissen, maar volgens Moon werd die gekruisigd eer hij zijn missie kon vervullen. Tweeduizend jaar later was het aan Moon, ook Gods zoon en daarmee de ‘derde Adam’, om de klus te klaren. Zijn huwelijk met Han en de geboorte van hun (veertien) kinderen, markeerden het begin van een nieuwe, schone bloedlijn. Dit vormde de basis voor Cheon Il Guk, het in de Bijbel aangekondigde koninkrijk Gods en de kiem voor de wereldvrede. De bewoners van dit internationale koninkrijk: de bruidsparen die Ware Vader bij elkaar had gebracht.

Die rol is nu dus overgenomen door Hak. Tijdens de huwelijksceremonie wordt haar komst met trompetgeschal aangekondigd door een groep herauten in blauwgele uniformen. Onder luid applaus schuifelt de 77-jarige Ware Moeder over de rode loper, richting een podium met op elke hoek een metershoge Romeinse zuil. De 30 duizend aanwezigen vormen een zee van zwart-wit. Naast de zesduizend bruidsparen zitten er zo’n negenduizend eerder getrouwde koppels in trouwkleren, onder wie veel ouders.

Koppels op een massa trouwceremonie in het Cheong Shim Peace World Center in Gapyeong. Beeld AP

Het publiek is warm gemaakt met een serie gelikte filmpjes over het echtpaar Moon, en het goede werk van Ware Moeder in het bijzonder. De boodschap is duidelijk: Ware Moeder werkt onophoudelijk voor de kerk en de wereldvrede is binnen handbereik. ‘We leven in een tijdperk waarin onze idealen werkelijkheid worden’, schalt het door het immense stadion. ‘De hele wereld als één familie onder God.’

Even later schrijden enkele koppels uit alle windstreken langs het podium, terwijl Hak hen zegent door ze met water te besprenkelen. Op de tribunes doen medewerkers van de kerk hetzelfde, tot aan de perstribune aan toe. ‘Hemelse vader, verspreidt uw liefde door deze stellen, opdat ze trotse burgers zullen worden van Cheon Il Guk’, bidt Hak. ‘We bidden dit in de naam van Ware Ouders.’

Gewiekste zakenman

Als Moon en Hak in 1960 trouwen – het is Moons tweede huwelijk – is de kerk al aan het groeien. Ook in het buitenland worden afdelingen opgericht. Moon draagt zijn volgelingen op geen alcohol en drugs te gebruiken, zijn geschriften te bestuderen én geld op te halen door op straat bloemen en kaarsen te verkopen. Werkenden geven vaak een tiende van hun inkomen aan de kerk. Vooral uit Japan stroomt het geld binnen. Moon heeft daar veel geëvangeliseerd, omdat hij met veel Koreaans-Japanse huwelijken de spanningen tussen beide landen wil opheffen.

Moon blijkt een gewiekste zakenman. Met het geld van zijn volgelingen bouwt hij een groot zaken- en vastgoedimperium. Moon investeert ook in de Verenigde Staten, het land dat hij een hoofdrol toedicht in het vervullen van de kerkmissie. Hij koopt er, naast een enorm landgoed voor zijn gezin, een scheepswerf, een televisiezender en een visvoedselbedrijf. Ook bouwt hij een imposant politiek netwerk op, dat nog steeds intact is. Op een congres in februari spraken onder meer de premier van Cambodja en de Amerikaanse oud-vicepresident Dick Cheney, en werd een brief van de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un bezorgd.

De Moon-beweging bereikt een hoogtepunt in de jaren zeventig en tachtig. Nieuwe leden stromen toe en Moon organiseert zijn massahuwelijken in het beroemde Madison Square Garden. Veel kinderen van de hippietijd voelen zich aangetrokken tot de Moon-beweging, aldus de Zuid-Koreaanse hoogleraar kerkgeschiedenis Tark Ji-il. ‘Ze waren op zoek naar de gemeenschapszin, maar dan zonder drugs en alcohol.’

Ex-lid 

Een van hen is de Brit Michael Breen (67), die nu een pr-bedrijf runt in Seoul. De areligieuze Breen raakt in 1978 bij een bushalte in Schotland in gesprek met een Moonie. De boodschap trekt hem aan. ‘Het was heel communaal, maar met een christelijk hart. We gingen samen de wereld beter maken.’

Breen, wiens schrijftalenten door de kerk worden opgemerkt, wordt in 1982 naar New York gestuurd voor een schrijfklasje. De kranten New York City Tribune en The Washington Times, eigendom van Moon, hebben correspondenten nodig. Breen wordt er ook gekoppeld. Vlak voor de ceremonie in Madison Square Garden ontmoet hij zijn echtgenote.

Gerrit Jan van D., de vader uit Ruinerwold, is ook in New York en zit in hetzelfde correspondentenklasje als Breen. Breen kan zich één gesprek herinneren. ‘Hij vertelde hoe hij door televisietoespraken onder de indruk was geraakt van Moon. Tijdens zijn studie psychologie had hij geleerd dat persoonlijke problemen zich manifesteren in uiterlijke kenmerken, bijvoorbeeld in de manier waarop mensen lopen of praten. Maar Moon had daar geen last van. ‘Ik heb nog nooit iemand gezien die zo vrij was’, zei hij.’

Van D. dook later op in München als correspondent, Breen werd naar Seoul gestuurd. Daar begon hij heel geleidelijk te twijfelen aan de kerk. Nadat Moon in 1982 in de VS werd veroordeeld voor belastingontwijking, werd de beweging radicaler, zegt Breen. ‘Tot die tijd ging het veel over God, daarna kwam de focus op Moon zelf te liggen.’

Ook zat het hem dwars dat de kinderen zoveel geld kregen. ‘Ik hoorde dat de kinderen 35 duizend euro per maand ontvingen. Dat terwijl de meeste aanhangers arm waren. Sommigen hadden op advies van Moon hun studie opgegeven. Dat stak.’

Over Moon zelf is hij niet anders gaan denken. Dat de kerkvader onder het mom van religie zichzelf heeft verrijkt, gelooft Breen niet. ‘Misschien is iedereen gefopt, maar Moon trok mensen aan die echt geloofden in waar hij voor stond.’

De religie van Gerrit Jan van D. 

Gerrit Jan van D. werkte na zijn vertrek aan een eigen religie, waarbij hij zichzelf zag als Prime Father. Volgens Breen was dit een bekend patroon binnen de Moon-beweging. ‘Het verhaal was altijd dat Moon zijn missie niet had volbracht en dat zij waren geroepen om het karwei af te maken.’ 

Hoogleraar kerkgeschiedenis Tark ziet dat patroon ook. Zo begon een Koreaanse oud-Moonie, Jung Myung-seok, de Jesus Morning Star-kerk, die in vijf landen voet aan de grond kreeg. ‘Jung zei dat hij een openbaring had gehad dat Moon slechts de nieuwe Johannes de Doper was. Hijzelf was de nieuwe Messias.’ Jung werd in 2009 tot tien jaar cel veroordeeld wegens verkrachting van volgelingen.

Wie de leiding overneemt als ook Ware Moeder het aardse verlaat, is ongewis. Tegen het eind van de ceremonie verschijnen de oudste kleinzoon, Moon Shin-chul (21) en zijn bruid, die een kroontje draagt. In zijn voorgelezen toespraakje benadrukt hij geen enkele aanspraak te maken op de titel van zijn grootouders. In plaats daarvan herinnert hij zijn leeftijdsgenoten van ‘de derde generatie’ dat zijn oma ‘bloed, zweet en tranen’ heeft gegeven voor de beweging.

Geradicaliseerd?

‘Misschien krijgt hij op den duur wel een leidende rol’, zegt de Amerikaan Thomas Selover na afloop over de jonge Moon. De 68-jarige Selover en zijn Taiwanese vrouw Grace zijn van de eerste generatie Moonies. Net als ex-lid Michael Breen trouwden ze in 1982. Wat vinden zij van de opvatting dat de beweging geradicaliseerd is? ‘Iedereen die je hier spreekt, zal zijn geloof op zijn eigen manier beleven. In Afrika is er onlangs een grote zegening geweest waardoor er veel gelovigen bij zijn gekomen. Er is echt geen totale controle.’

Volgens Grace worden buitenstaanders weleens afgeschrikt door het idee dat de beweging achter een messias aanloopt. Maar ze benadrukt dat Moonies onder de Messias niet hetzelfde verstaan als christenen. ‘We zien de Ware Ouders als een extensie van Jezus, maar ik herken hem ook in Thomas’, zegt Grace. ‘En andersom’, zegt hij.

Op de vraag waarom de drie uur durende ceremonie dan geheel in het teken stond van Ware Moeder, blijft het even stil. Dan zegt Thomas: ‘Misschien zijn we er wel langzaam aan gewend geraakt.’

Het beeld van het gezin dat jaren onopgemerkt in een boerderij in het Drentse Ruinerwold verbleef, lijkt flink te moeten worden bijgesteld. Ten minste, als we afgaan op de digitale sporen die de oudste zoon achterliet.

Vanuit de boerderij in Ruinerwold waar Gerrit Jan van D. zich met zijn kinderen jarenlang terugtrok, ontwikkelde hij als John Eagles zijn eigen evangelie

Voordat Gerrit Jan van D. zich met zijn gezin in de boerderij in Ruinerwold terugtrok, had hij een lap grond achter Staphorst. ‘Hij had hier zijn eigen, kleine Utopia.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden