Analyse

De mensensmokkel: wie zitten erachter?

Egyptische, Ethiopische en Libische handelaren spelen allemaal een rol in de mensensmokkel. Maar wie zijn dat en hoe pak je ze aan?

Augustus 2014, een vluchteling heeft de oversteek naar Europa niet gehaald. De boot waarin hij met zo'n 150 anderen zat, zonk voor de kust van Libië. Beeld afp

De slachtoffers zijn duidelijk. Vluchtelingen en economische migranten, uit het Midden-Oosten en uit Afrika bezuiden de Sahara. Vorig jaar waren het er zeker 174 duizend, van wie er minstens 3.200 omkwamen op zee. Dit jaar worden het er meer dan 500 duizend, en van hen zijn er nu al 1.700 dood. Maar wie zijn de daders, de mensen die al die migranten in wrakke boten naar Italië varen?

Het antwoord op die vraag hangt af van de route die je bekijkt. Migranten proberen van alle kanten illegaal de 'Schengen-EU' in te komen: met het vliegtuig (de meeste mensen komen nog altijd gewoon op een toeristen visum binnen en blijven dan), over land (via de Balkan, ondanks de zware grensbewaking) en over de Middellandse Zee (de riskantste route).

De zeeroutes zijn in handen van internationale netwerken waarin honderden miljoenen euro's per jaar omgaan. Ze zoeken voortdurend de lucratiefste routes. Tien jaar geleden gingen Afrikanen vanuit Marokko naar de Canarische Eilanden. De afgelopen jaren zijn vooral de routes van Turkije naar Griekenland en Italië (voor Syrische vluchtelingen) en die van Libië naar Italië (voor Afrikaanse arbeidsmigranten) populair.

Kleine afstand

Vooral Libië heeft zich sinds de val van het bewind van Moammar Kadhafi in 2011 ontwikkeld tot toegangspoort naar Europa. Een wetteloos land met twee rivaliserende regeringen, in Tripoli en in Tobruk, en nog wat gewapende milities met een eigen grondgebied, die allemaal de mensensmokkel als inkomstenbron hebben ontdekt. Bovendien is de afstand tot Europa, namelijk de eilanden Lampedusa, Malta en Sicilië, relatief kort.

Door de steeds strengere grensbewaking van Fort Europa is de burgeroorlog in Libië een unieke 'window of opportunity' geworden voor zowel migranten als smokkelaars. Zo wordt het ook verkocht, zegt Ewa Moncure van Frontex, de Europese douane. 'De smokkelaars ronselen klanten ermee via social media. Ze geven er zelfs een verzekering bij: als het de eerste keer niet lukt, mag je het nog een keer proberen.'

De mensensmokkelarij was er ten tijde van Kadhafi ook al, maar zij was toen veel kleinschaliger. Vroeger waren het kleine organisaties met bootjes voor tien of twintig man, nu is het een professionele bedrijfstak met grote schepen die honderden mensen vervoeren, zegt migratie-expert John Salt van de Londen University College, die de sector al 18 jaar volgt.

Grote spelers

Het zijn internationale netwerken waarvan allerlei partijen deel uitmaken, van Libische, Egyptische, Soedanese en Ethiopische handelaren, Libische milities, woestijnstammen en bandieten tot de Siciliaanse mafia. Het is een soort piramide, zegt Moncure. 'Wij pakken geregeld kleine vissen aan de onderkant, vorig jaar zo'n 10duizend, zoals deze week de Tunesische kapitein van het schip dat zondag verging, maar de grote spelers aan de top blijven onzichtbaar.'

Veelgenoemd als regisseur achter de schermen wordt Ermias of Asghedom Ghermay, alias 'Amici', een Ethiopiër die enige tijd met een verblijfsvergunning op Sicilië woonde maar nu vanuit Tripoli zou opereren. De Italiaanse justitie zoekt hem vanwege het door hem georganiseerde schip dat in 2013 bij Lampedusa verging. Bij die ramp kwamen 366mensen om.

Zeker is dat ook de Libische autoriteiten een rol spelen. De twee regeringen kunnen niet alleen weinig tegen de smokkelaars uitrichten, ze zijn ook op de hoogte en profiteren mee, zegt de Britse Libië-analist Jason Pack. Dat geldt ook voor de vele gewapende milities en een opstandige bevolkingsgroep als de Amazigh (Berbers). Het is hun belangrijkste inkomstenbron om de oorlog mee te financieren.

De netwerken brengen vluchtelingen en migranten in twee hoofdroutes via Libië naar Europa. De ene loopt van Senegal, Ivoorkust en Nigeria via Mali en Niger naar Libië. De andere van Somalië en Eritrea via Ethiopië en Soedan. Een lucratieve sleutelrol daarbij spelen woestijnstammen als de Tebu, Ould Slimane en Toeareg. Ze ronselen migranten op verzamelpunten als Gao in Mali en brengen hen vervolgens in vijf, zes dagen per truck of 4WD via Algerije of Niger naar steden als Zintan en Sabha in Libië. Van daaruit gaan ze naar de havens van Zuwara en Zawiya voor hun overtocht naar Europa. Dat wil zeggen: als ze genoeg geld hebben. Anders moeten ze dat in Libië zien te verdienen.

Betalingssystemen

Migranten betalen hun reis in drie etappes, vaak vooraf, via het islamitisch betaalsysteem van hawala. Eerst om van Ghana of Eritrea de Sahara over te steken naar Libië (4.000-5.000euro), dan om met de boot over te steken naar Italië (1.000-1.500euro), dan nog eens 1.000-1.500euro om vanuit een opvangcentrum op Sicilië naar Noord-Europa te komen. Ze zijn dan vaak al hun geld kwijt en kunnen niet meer terug. En dan staan ze onderweg nog eens bloot aan allerlei onheil, van beroving tot verkrachting en terrorisme, zoals de IS-video van de onthoofdingen van dertig Ethiopiërs liet zien.

Europese leiders als de Italiaanse premier Renzi spraken afgelopen dagen veel over 'mensenhandelaren' die moeten worden gestopt, en trokken vergelijkingen met de vroegere slavenhandel. Dat is niet terecht, zegt Gerry Simpson van Human Rights Watch. Mensensmokkelaars zijn geen 'human traffickers'die mensen tegen hun wil ontvoeren en uitbuiten, maar een soort vervoerders die mensen, weliswaar tegen woekerprijzen en onder gruwelijke omstandigheden, vrijwillig van A naar B brengen. Ze vullen een gat in de markt het binnenkomen van de EU omdat de EU dat zelf blokkeert.

Het probleem framen als 'moderne slavenhandel' is op zijn minst onoprecht en op zijn ergst misleidend, aldus Simpson. 'De EU creëert een soort gemeenschappelijke vijand om de aandacht af te leiden van het falend eigen beleid: het dichthouden van de grenzen, waardoor vluchtelingen die asiel willen aanvragen wel de levensgevaarlijke route over Libië moeten kiezen.'

Dilemma

De vraag wat de EU vandaag moet besluiten hangt af van de definitie van het probleem. Gaat het over het redden of het tegenhouden van mensen? Het veelgenoemde instellen van een zeeblokkade is volgens veel deskundigen behalve onhaalbaar ook contraproductief. Het zal de mensensmokkel verleggen naar nog riskantere routes en daarmee de winsten en dodentallen opdrijven.

Europa kan de vluchtelingen ook niet aan hun lot overlaten. Voor Simpson is de oplossing duidelijk. 'Zolang je de structurele oorzaken van de vluchtelingenstromen niet kunt wegnemen, moet je weer een grote search and rescue opzetten, zoals Mare Nostrum. En zorgen dat vluchtelingen gewoon de EU in mogen om een asielaanvraag te doen. Op die manier ontneem je de mensensmokkelaars hun markt.'

Volgens analist Pack blijft mensen redden, hoe moreel geboden ook, symptoombestrijding. Je moet de wortel van het probleem aanpakken, en dat is de burgeroorlog in Libië. En dan kom je toch op een blokkade of een vorm van interventie uit. 'Hoe langer de oorlog duurt, hoe meer inkomsten de milities nodig hebben, in de vorm van drugs of migranten.' Dat is pas aanzuigende werking.

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden