De mens leert als rat

Proefratten hebben lak aan niet verrassende signalen, ook als ze daarmee aan voedsel kunnen komen. Bij mensen werkt het ongeveer hetzelfde, ontdekte een Nijmeegse promovenda....

EEN RAT leert snel, vooral als hij een beetje honger heeft. De onderzoekende mens doet daar zijn voordeel mee door het beest aan allerlei gedragsexperimenten te onderwerpen. Zo leert de mens van alles over het leergedrag van dieren.

Maar hoe leert die mens zelf precies? Meer specifiek: lijkt het leergedrag van de mens misschien op dat van dieren? Jazeker, zegt psychologe drs. Pauline Dibbets. Als het om een aantal basale leertaken gaat, lijken mensen op ratten. Maandag promoveert de 31-jarige Dibbets aan de Katholieke Universiteit Nijmegen op haar vergelijkend onderzoek naar het leergedrag van mensen en vooral ratten.

Ratten worden in geneeskundig onderzoek vaak gebruikt als model voor de mens, omdat hun hormoonhuishouding en zenuwstelsel veel overeenkomsten vertonen met die van de menselijke soort. Ook is er door allerlei proeven veel bekend over het leergedrag van ratten, vertelt Dibbets.

Maar veel van die proeven zijn nooit goed 'vertaald' naar leerproeven bij mensen, voegt ze toe. Uit vergelijkende research kwam daarom meestal geen eenduidig beeld naar voren: soms lijken mensen bepaalde taken net zo te leren als ratten, soms ook weer niet. Bij haar eigen gedragsexperimenten heeft Dibbets de omstandigheden zo vergelijkbaar mogelijk gemaakt.

Een aantal van die gedragsexperimenten voerde Dibbets uit met mensen. Bij de eerste werd onderzoek gedaan naar de zogeheten 'stimulus interactie'. Die uitdrukking grijpt terug op oud onderzoek met dieren, waaruit blijkt dat die vooral iets leren wanneer ze op de een of andere manier worden verrast.

Je kunt een rat bijvoorbeeld leren dat hij voedsel krijgt, als hij na het horen van een toontje op een pedaal drukt. Elke keer als hij daarna de toon hoort, zal hij op de pedaal drukken. Vervolgens kun je, tegelijkertijd met het toontje, een lichtje laten branden. Ook dan krijgt de rat te eten als hij op de pedaal drukt.

Laat je ten slotte alléén een lichtje branden, dan kun je veronderstellen dat de rat meteen de pedaal indrukt. Maar dat doet hij niet. Hij was al zo gewend dat het toontje op voedsel duidde, dat hij maar weinig over het lampje had geleerd. Het toevoegen van het lichtje was niet verrassend genoeg.

Bij mensen blijkt hetzelfde principe te werken, ontdekte Dibbets. In haar proeven functioneerden een cirkel en een driehoek op een scherm als toon en lichtje, en het voedsel was veranderd in een blauw scherm.

Elke deelnemer (Dibbets deed testen met vijf groepen van zo'n twintig proefpersonen) kon punten verdienen door met een druk op de knop te voorspellen of er wel of geen blauw scherm zou verschijnen nadat hij bepaalde geometrische figuren op het scherm zag.

Het bleek dat mensen, ongeveer net als ratten, weinig leerden over de driehoek als ze eerst hadden geleerd dat alleen een cirkel voorafging aan een blauw scherm.

Dat mensen dit soort leergedrag vertonen, is niet zo verwonderlijk, meent Dibbets. 'Neem een kind dat leert dat het mag oversteken bij een groen verkeerslicht. Later hoort het daarbij soms het snelle tikkergeluid voor blinden. Dat geeft ook aan dat je mag oversteken. Maar als het kind vervolgens de tikker hoort en het verkeerslicht is kapot, zal het niet meteen beseffen dat het mag oversteken.'

Ook bij de andere proeven die Pauline Dibbets uitvoerde, bleek er een sterke overeenkomst te bestaan tussen het leergedrag van mensen en ratten. Zo blijken zowel mensen als ratten zich bepaalde dingen beter te herinneren in de omgeving waarin ze die hebben opgeslagen. De herinnering blijkt 'context afhankelijk'.

Dibbets: 'Vergelijk het met iemand die achter zijn bureau bedenkt dat hij thee wil zetten. Maar als hij in de keuken staat, weet hij niet meer wat hij daar doet. Pas achter zijn bureau schiet het hem weer te binnen. De herinnering blijkt zelfs bij zowel dieren als mensen afhankelijker van de omgeving, naarmate de complexiteit van de taak toeneemt.'

Het is dit soort 'basisleergedrag' dat mens en rat met elkaar delen, meent Dibbets. Het zou wel eens kunnen stammen van het oerdier waaruit ze beide zijn geëvolueerd, iets waar de traditionele leertheorie vanuit gaat. 'Er is nog veel onderzoek nodig, maar het lijkt erop dat de rat een model kan worden voor ons leergedrag.'

En dat levert volgens haar veel voordelen op. Bijvoorbeeld voor onderzoek naar de effecten van geneesmiddelen, diëten of stress op leergedrag. Of voor meer fundamenteel onderzoek naar leergedrag zelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden