NIEUWSBREAK

'De mens heeft een eigen verantwoordelijkheid om autonoom na te denken'

Journaliste Ronit Palache over het gebrek aan nuance bij berichten over schietpartijen, de heftigheid van de Zwarte Pietendiscussie, de gevoeligheid van de Tweede Wereldoorlog en de banvloek over Spinoza. 'Wat mij betreft heeft de mens een eigen verantwoordelijkheid om autonoom na te denken of hij het ergens wel of niet mee eens is.'

Ronit Palache Beeld Thomas Schlijper
Ronit PalacheBeeld Thomas Schlijper

De schietpartij woensdag in een instelling voor verstandelijk gehandicapten in San Bernardino (Californië), waarbij veertien doden en zeventien gewonden zijn gevallen, was de dodelijkste 'mass shooting' sinds de schietpartij op de Sandy Hook school in Newtown in 2012.
'O jee, het is weer zover, dacht ik toen ik het bericht las. Mensen gaan weer roepen dat het de schuld is van de wapenindustrie in de Verenigde Staten en het feit dat Amerikanen relatief makkelijk aan wapens kunnen komen. Ik vind dat een simplificatie van wat er gebeurt. Je ziet dat ook bij terroristen. Dan wordt er na een aanslag gezegd dat het figuren zijn die nergens bij hoorden en buiten de samenleving waren geplaatst en vervolgens zichzelf hebben opgeblazen. Er zijn anders ook genoeg mensen die nergens bij horen die niet besluiten om zichzelf op te blazen. Soms wordt er wat mijn betreft iets te weinig aandacht gevestigd op eigen verantwoordelijkheid'

Waar komt deze neiging tot simplificatie volgens u vandaan?
'Mensen vinden het heel fijn om iets te kunnen begrijpen. Zodat het nieuws overzichtelijk is. Dat ze gebeurtenissen kunnen duiden en het liefst in begrijpbare en hapklare brokken. Hierdoor ontbreekt ook vaak de nuance bij dingen. Er wordt helaas vaak neerbuigend gedaan over nuance. Ik vind het juist veel dapperder om voor contemplatie te kiezen, éven te wachten met gratuite verklaringen. Je vragen te stellen bij gebeurtenissen: waar komt zoiets vandaan? Is het een incident? Past het misschien bij een langere traditie, in een reeks?

'Neem het boek dat Tim Krabbé schreef naar aanleiding van de schietpartij op de Highschool in Columbine, eind jaren negentig. Hij heeft een paar jaar aan 'Wij zijn maar wij zijn niet geschift' gewerkt. Heel minutieus is Krabbé alles nagegaan wat er toen is gebeurd. Het boek is echt zeer gedetailleerd. Ik heb dat liever dan binnen een uur een mening over een schietpartij waar nog zoveel onduidelijk bij is.'

Jonge kinderen associëren Zwarte Piet meer met een clown dan met zwarte mensen. Naarmate ze ouder worden leggen kinderen vaker de link met een zwart persoon. Dat blijkt uit de eerste resultaten van de studie 'Zwarte Piet door ogen van kinderen' van de Universiteit Leiden.
'Volgens mij maakt het kinderen echt helemaal niks uit of Zwarte Piet zwart, groen, grijs of zilver is. De Zwarte Pietendiscussie heeft wat mij betreft wel een punt van verzadiging bereikt. Ik kan mij persoonlijk niet voorstellen dat je je zó op kunt winden over een imago dat iemand al dan niet van jou, of de groep waarbij je je voelt horen, in stand probeert te houden. Maar dat ben ik. Maar inmiddels moet ik concluderen dat die sentimenten authentiek zijn. Dan moet je daar wel met elkaar over praten, het niet meteen wegwuiven als onzin. Maar weet je; er bestaan ook jodenkoeken en iets wordt wel eens een jodenstreek genoemd. Ik ben zelf joods, maar daar ga ik me toch niet over opwinden? Hoe erg laat je iets binnenkomen? Dat is een keus van ieder op zich. Ik respecteer dat mensen een probleem met Zwarte Piet kunnen hebben. Dat ze moeite hebben met de link zwart en slaaf, maar de heftigheid waarmee vervolgens die ontevredenheid wordt geuit vind ik bij sommigen echt alle perken te buiten gaan.'

Is uw mening over Zwarte Piet eigenlijk veranderd door alle discussie?
'Ik ben er wel anders naar gaan kijken. Neem zo'n filmpje van Gerda Havertong die al in de jaren tachtig in Sesamstraat zei dat zwarte mensen een beetje verdrietig worden van het Sinterklaasfeest. Ik ben heus niet een voorstander om alles bij het oude te laten, dat dingen niet veranderd zouden mogen worden omdat het traditie is, dat is wel heel conservatief. Het gaat mij om de manier waarop het nu gebeurt. C'est le ton qui fait la musique, zeggen de Fransen mooi. De toon van de Zwarten Pietendiscussie nu ervaar ik als onprettig, ronduit agressief en door de overdosis aan media-aandacht, ook weer tijdens dit interview, ben ik er bijna onverschillig over geworden, ik vraag me af of dat de bedoeling is.'

Asielzoekers moeten bij hun aankomst in de Europese Unie tot achttien maanden lang in centra vastgehouden kunnen worden, totdat de screening naar veiligheidsrisico's is afgerond. Dat heeft Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad, verklaard in een interview met zes Europese kranten.
'Je kunt er denk ik niet meer onderuit. Je kan niet doen alsof er niks aan de hand is in de wereld en zonder controle alle deuren ongelimiteerd opengooien. Natuurlijk horen politieke vluchtelingen welkom te zijn bij ons in Europa, vluchtelingen die alles achter moeten laten omdat zij niet meer veilig zijn in hun land van herkomst, niet genoeg te eten en drinken hebben of gebukt gaan onder een terreurregime. Maar je hebt altijd mensen die misbruik maken van de situatie. Dat risico kun je niet nemen in een samenleving waar vrijheid gewaarborgd moet zijn. En ja- een groot aantal vluchtelingen wordt daar helaas de dupe van. Je kunt nu al aanvoelen dat ze niet onder de meest geweldige omstandigheden opgevangen zullen worden. In sommige gevallen misschien wel erbarmelijke omstandigheden. Het is tragisch dat goede mensen onder de slechten lijden. Altijd.'

Wat moet er gebeuren met de muur van waaraf NSB-voorman Anton Mussert zijn aanhang toesprak? Afbreken, of juist bewaren als herinnering aan een fout verleden deze Muur van Mussert die hoog op de Goudsberg in het Gelderse Lunteren in 1938 werd gebouwd?
'Eerlijk gezegd wist ik niet eens dat deze muur bestond. De Tweede Wereldoorlog en de periode eromheen ligt altijd heel gevoelig. Het is een onderwerp dat veel emoties oproept, maar tegelijkertijd mensen verleidt heel snel conclusies te trekken of iets goed is of fout. Zo las ik gisteren in NRC een artikel over joden die opdrachten uitvoerden voor de Duitsers. Na de oorlog werden zij direct bestempeld als collaborateurs. Wat zouden we zelf doen in zo'n situatie? We hebben geen idee! En omdat we nooit dat idee zullen krijgen is het gedachte-experiment op zich al nutteloos. Neem mijn overgrootvader die door sommigen verweten is dat hij in de Joodse Raad zat (een door de Duitse bezetter opgerichte Joodse organisatie die de Joodse gemeenschap in Nederland moest besturen, red.). Ik kan onmogelijk bedenken wat ik zelf in zo'n situatie zou hebben gedaan. We proberen die tijd dichterbij te halen met talloze boeken en films, maar hoe het écht is geweest weten alleen de overlevenden. Ook hierbij is het overzichtelijk om te kunnen oordelen in goed of fout, maar zo werkt het niet. Dit gaat over de zwaarst wegende keuzes in een mensenleven.'

Dan nog even Mark Zuckerberg. Een eindeloze rij felicitaties en loftuitingen staat er onder de open brief die de Facebook-oprichter en -topman en Precilla Chan aan hun pasgeboren dochtertje Maxima online plaatsen. Hierin laat Zuckerberg weten de komende jaren nagenoeg al zijn aandelen Facebook in een organisatie te stopen die de mensheid vooruit moet helpen en de gelijkheid in de wereld moet vergroten.
'Ik vind het wel mooi dat jonge mensen geneigd zijn niet alles voor zichzelf te houden al moet iedereen dat voor zich beslissen, ik vind het een behoorlijk particuliere aangelegenheid eigenlijk. In de Verenigde Staten zie je het veel. Daar heb je bijvoorbeeld een levendige alumnicultuur waar succesvolle oud-studenten geneigd zijn om gul te geven aan de universiteit waar ze gestudeerd hebben. In Nederland heb je minder die hechte band met een universiteit denk ik, uitzonderingen daar gelaten. Kijk maar eens naar de betrokkenheid van de gemiddelde professor op een Amerikaanse universiteit, hoe je daar papers terugkrijgt. Het verschil met Nederland kan niet groter zijn. Zuckerberg doet het maar mooi, al die miljarden schenken. Toch is het logisch dat mensen daar wat achter zoeken. Als je een béétje journalist bent wil je toch weten waarom iemand ineens nog maar genoegen neemt met 1 procent van zijn vermogen? Nou goed, die clubs kunnen er winst mee maken: So what? Jammer dat hij bijna alles aan het klimaat besteedt alleen, ik ken wel interessante doeleinden.

Wat wilt u de mensen vandaag nog meegeven?
'Dat er komend weekeinde in de Rode Hoed in Amsterdam voor het eerst in de geschiedenis prominente wetenschappers en religieuze leiders bijeenkomen om de ban tegen Spinoza onder de loep te nemen. 359 jaar gelden werd deze bekende Nederlandse filosoof in de ban gedaan door de Portugees-Joodse gemeenschap in Amsterdam omdat hij anders dacht dan wat de religieuze regels voorschreven. Later is hij uitgegroeid tot ons nationaal erfgoed, tot symbool van vrij en rationeel denken. Maar de ban is gebleven. Vier jaar geleden besloot ik een brief te schrijven aan de opperrabbijn met de vraag of het niet tijd was om die ban op te heffen. Ten slotte had de katholieke kerk ook astronoom en natuurkundige Galileo Galilei in genade aangenomen.

'De opperrabbijn wilde er echter niks van weten. En zo besloot ik dat er een symposium moest komen waarin de zaak van Spinoza een mooie kapstok kon zijn voor de gespannen verhouding tussen religie en vrijheid van denken. Hoe mensen monddood gemaakt kunnen worden, of uitgestoten kunnen worden omdat zij niet klakkeloos religieuze regels opvolgen is, ook nu nog, of juist nu, een relevant thema. Ook in Nederland bestaat dat, hoor. Een recent voorbeeld is oud-Groenlinks politicus Tofik Dibi die in zijn pas verschenen boek Djinn vertelt hoe hij jarenlang worstelde met zijn homoseksualiteit, uit angst door de gemeenschap die hem had voortgebracht veroordeeld en verstoten te worden. Zo lang met een geheim moeten leven, niet kunnen zijn wie je bent, omdat je bang bent weggekeken te worden is verschrikkelijk, een buitengewoon onvrij gevoel. Wat mij betreft heeft de mens een eigen verantwoordelijkheid om autonoom na te denken of hij het ergens wel of niet mee eens is. Zonder dat hij bang hoeft te zijn dat hij gekortwiekt wordt in zijn vrijheid of dat mensen hem van alles zullen aandoen uit naam van een god of religie. Nietzsche zei eens: Als er al een god is, dan is het tenminste een god die danst.

Verwacht u dat de opperrabbijn zondag de ban op Spinoza alsnog zal herroepen?
'Ik hoop het, maar geloven doe ik (het) niet'

Dit is aflevering 620 van de dagelijkse 4 Uur Nieuwsbreak. In deze rubriek nemen we iedere dag met een interessant, bekend persoon het nieuws van de dag door.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden