De meester van het compromis is terug aan het front

Profiel Ruud Lubbers is een overlever en een meedenker. Maar ook keihard indien nodig...

In de nacht van woensdag op donderdag wandelde Ruud Lubbers over de rode loper van paleis Noordeinde naar de auto die hem naar zijn huis in Rotterdam bracht. De minister van Staat, generatiegenoot en huisvriend van de koningin, had uren met Beatrix gesproken over de impasse in de kabinetsformatie nu de onderhandelingen over Paars-plus waren opgebroken. Daarmee is hij zichtbaar terug als sleutelspeler, in een van de meest complexe kabinetsformaties sinds de Tweede Wereldoorlog.

De laatste jaren kwam Lubbers in het nieuws toen hij als Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigde Naties werd aangeklaagd door een medewerkster vanwege seksuele intimidatie. Dat boek is ook na zes jaar nog steeds niet helemaal gesloten.

Sinds zijn vertrek uit de politiek in 1994 is Lubbers (71) close gebleven met koningin Beatrix (72). Hij adviseerde haar in familiekwesties. Lubbers was een van degenen die de knop bij Beatrix omzetten om Máxima Zorreguieta als vriendin van Willem-Alexander te accepteren. Lubbers drukte in mei 2009 ook alle speculaties over een spoedige abdicatie van Beatrix publiekelijk de kop in, na een lang gesprek met haar.

Die vertrouwensfunctie heeft Lubbers misschien wel omdat de aanvang van zijn premierschap min of meer parallel liep met het begin van Beatrix’ koningschap. Lubbers investeerde veel in het contact. Wat hij met zijn ministers deed, ‘mag ik even met je meedenken’, deed hij ook met de koningin. Waar zijn opvolger Wim Kok de contacten probeerde te beperken tot de maandagmiddag op paleis Huis ten Bosch, belden Lubbers en Beatrix en was er ook op andere dagen contact.

Een overlevingsinstinct voor politiek explosieve situaties ontwikkelde Lubbers als fractievoorzitter van het CDA van 1977 tot 1981. Door zijn manoeuvreerkunst hield Lubbers het kabinet Van Agt/Wiegel overeind. De CDA-VVD-coalitie telde 77 zetels, maar Lubbers had in zijn fractie tien Kamerleden die het kabinet de maat namen op het inkomensbeleid, de boycot van Zuid-Afrika en de dreigende plaatsing van kruisraketten. Lubbers hield ze binnenboord. Uit die periode stamt het verwijt dat de CDA’er wollig taalgebruik als handelsmerk had: ‘Lubberiaans’. Al te duidelijk stelling nemen, bracht nu eenmaal politieke risico’s met zich mee.

Vriend en vijand waren verbaasd dat uitgerekend Lubbers in 1982 minister-president werd van een CDA/VVD-kabinet dat hard moest ingrijpen. Onder het kabinet-Van Agt/Wiegel was het financieringstekort uit de hand gelopen. Massademonstraties en stakingen volgden op de stevige bezuinigingen.

Het prikkelde de Britse premier Margaret Thatcher. Ze vroeg Lubbers in 1984 of het klopte dat hij met 3 procent sneed in de ambtenarensalarissen. Lubbers bevestigde dat. Daarop zei Thatcher: ‘Dat is een ramp. Van mij wordt verondersteld dat ik de hardste ben in Europa. U ruïneert mijn reputatie als Iron Lady.’

Het tweede kabinet Lubbers kwam in 1989 voortijdig ten val. Lubbers dominantie werd in die verslechterende verhoudingen tussen liberalen en christen-democraten door de VVD als een probleem gezien. Het denken over een paarse coalitie, voor het eerst zonder CDA, kreeg daardoor een stimulans.

Regeren met de PvdA werd een optie. Dat had Lubbers al eens gedaan. Maar vergeleken met de leeuwenkuil van het kabinet-Den Uyl, was het kabinet-Lubbers III een lastige schoolklas. De uitvoering daarvan met het kabinet-Lubbers/Kok was moeizaam. Er volgde een ingreep in de WAO, die de PvdA op haar grondvesten deed schudden. Het weekblad Vrij Nederland begon zelfs een serie onder de kop ‘Het aftellen is begonnen’.

Drie, vier keer per jaar postten journalisten op het Binnenhof omdat ze veronderstelden dat het kabinet nu toch echt niet uit de bezuinigingsopdracht zou komen. VN stopte de serie, het kabinet zat de rit uit, vooral door toedoen van Lubbers.

Voor zijn collega-ministers waren de oplossingen die Lubbers bedacht soms onnavolgbaar. Toch stemde hij iedereen tevreden na de biechtstoelprocedure, waarin iedere minister liet zien wat hij eventueel nog wel kon weggeven aan bezuinigingen. In feite gebruikt Lubbers in deze kabinetsformatie als informateur ook de biechtstoel. Hij tast af waar de ruimte ligt van de politieke leiders.

Het is de zevende keer dat Beatrix Lubbers een opdracht geeft in de kabinetsformatie. Drie keer om zijn eigen kabinetten te formeren. Vier keer als informateur. Zijn voormalige kroonprins Elco Brinkman beschreef Lubbers als de verpersoonlijking van het compromis. Brinkman: ‘Zo van: als we de helft nemen, gedeeld door drie en daarvan de wortel trekken, dan zijn we eruit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden