De meester der verwarringskunst

Jeanne Prisser bericht over wat zich afspeelt in de voorhoede van de beeldende kunst. Deze week: Het zijn verwarrende tijden en een tentoonstelling vol hele en halve waarheden.

Werk uit Thomas Kuijpers' tentoonstelling Paradigma II.

Den Haag, zaterdag 18 juni

'Het zijn verwarrende tijden.' Ik moet altijd een beetje lachen om deze dooddoener. Zijn deze tijden soms verwarrender dan de 18de eeuw met haar ongeschreven regels en sociale codes? Bovendien: voor wíé zijn ze verwarrend? Maar nadat ik de tentoonstelling Paradigma II van Thomas Kuijpers bij Liefhertje + De Grote Witte Reus in Den Haag had bezocht, moest ik toegeven: best wel verwarrend ja, deze tijden. Zelfs voor mij.

De tentoonstellingszaal oplopen was als het openen van Twitter (voor de nieuwsgierige aagjes onder u: ik beheer een slapend account). Van alle kanten werd ik besprongen door brokjes informatie, waar ik acuut iets van moest vinden, ook al wist ik niet waar ze precies vandaan kwamen en of ze wel de waarheid vertelden. Voor mijn voeten tolde een lege kartonnen doos met Arabisch opschrift. In de verte werd een vlag verbrand, er loeiden sirenes en er stond een doodenge man tegen de muur geleund, zijn gezicht ging schuil onder een donkere bontcapuchon. Ik dacht meteen van alles en dat was uiteraard precies de bedoeling.

Thomas Kuijpers bracht mij waar hij me hebben wilde: in verwarring. Uit al die brokjes informatie en halve waarheden bij elkaar had ik meteen conclusies getrokken. Kort en goed: bij het zien van de man dacht ik aan een terrorist, bij het horen van de sirenes aan een aanslag. Ik zag een zwarte vlag met witte Arabische letters erop en waande me meteen in het kalifaat. Terwijl er toch alleen maar 'shampoo' bleek te staan, net als op die ronddraaiende kartonnen doos. De enge man bleek een afgietsel van Kuijpers' eigen lijf, zonder hoofd, wat hem eigenlijk nog veel enger maakte, maar alla. Verder was er niets aan de hand.

Werk uit Thomas Kuijpers' tentoonstelling Paradigma II.

Ik begreep wat hier gebeurde: Kuijpers probeerde mijn ingesleten gedachtenpatronen bloot te leggen, mechanismen waarvan iedereen ontkent dat-ie ze heeft, maar waaraan het maar moeilijk ontsnappen is. Ze beïnvloeden de perceptie. Ik dacht aan de TED-talk van de Nigeriaanse schrijver Chimamanda Ngozi Adichie (lees haar boeken!) over 'the single story' en wat er gebeurt wanneer je de zaken bekijkt vanuit vooroordelen en een enkel perspectief.

Er is altijd een andere kant. Een waarheid als een koe natuurlijk, maar Kuijpers bracht 'm met zowel simpele schrikeffecten als met humor: aan de muur prijkte een parkeerboete die hij had gekregen toen hij tijdens de lockdown in Brussel, vlak na de aanslagen in Parijs, geen kant op kon. Ondanks de terroristische dreiging deed de parkeerbeambte gewoon zijn werk. Dat was verwarrend en verfrissend tegelijk.

Thomas Kuijpers: Paradigma II, Liefhertje + De Grote Witte Reus, Den Haag, t/m 2 juli

Nog steeds Den Haag, nog steeds 18 juni

Goed, de waarheid bestond dus niet, daar was ik maar weer eens op gewezen. Dat kwam mooi uit, want na de tentoonstelling van Thomas Kuijpers maakte ik kennis met het werk van de jonge Zwitserse kunstenaar Simon Senn bij Nest. Baas boven baas: Senn bleek de meester der verwarringskunst. Trespassages, zeven video-installaties en twee fotoprojecten, is zijn eerste solo-expositie in Nederland. Nadat ik die gezien had, twijfelde ik aan alles. Ik vroeg me zelfs af of die hele Senn - ik had nog nooit van hem gehoord en dat zegt wat - wel bestond.

Het werk was uiteenlopend van aard. De ene keer hing de kunstenaar de toegewijde filantroop uit op het Griekse eiland Lesbos, waar hij bewoners van een vluchtelingenkamp tekeningen liet maken. Die tekeningen verkocht hij nu in Nest, de opbrengst gaat naar UNHCR. De andere keer overviel hij om vijf uur 's ochtends een kunstenaarsvriend met manipulatieve gewetensvragen. In alle gevallen gebruikte hij zijn videocamera en de daarbij behorende, amateuristisch schokkerige beeldtaal om zijn publiek van de vermeende realiteit van de situatie te overtuigen. Maar ik voelde me de hele tentoonstelling lang bedonderd.

Simon Senn, Moria. Beeld Simon Senn

Neem Niklas, de film over Senns kunstenaarsvriend. Niklas gaf slaapdronken toe dat hij eigenlijk de hele dag niets uitvoerde en vooral slapend zijn rijkssubsidie opsoupeerde. Mij werd verteld dat Niklas zo'n spijt had van zijn eigen uitspraken, dat hij Senn heeft laten beloven de film nooit ergens te vertonen zonder zijn toestemming. Gut, dacht ik, die oude Romein Plinius indachtig: niet in vino, maar in video veritas. Meer dan na het drinken van te veel wijn openbaart zich de waarheid blijkbaar vooral wanneer mensen een videocamera in hun gezicht geduwd krijgen.

Meteen daarna ging ik twijfelen. Als Niklas echt zo ongelukkig was met deze beelden, waarom zat ik er dan naar te kijken? En nu ik toch bezig was: hoe filantropisch was die Simon Senn eigenlijk, met zijn vluchtelingenproject? En was ik zelf wel zo begaan met die vluchtelingen; waarom kocht ik geen tekening? Zo ging dat de hele tentoonstelling door. Net als Thomas Kuijpers bekogelde ook deze jonge kunstenaar me met hele en halve waarheden. Een helpende hand bood hij niet, hij liet het me zelf uitzoeken. Hoe verwarrend ook, uiteindelijk was dat het beste.

Simon Senn: Trespassages, Nest, Den Haag, t/m 31 juli

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden