'De media hebben ons gehersenspoeld'

Geen artistieke vrijheid in Rusland? De kunstenaars van de Manifesta konden doen wat ze wilden, zegt samensteller Kasper König.

ST.-PETERSBURG - Zijn blouse hangt uit zijn broek. Het zweet staat op zijn voorhoofd. Hard schreeuwend en wild gebarend staat Thomas Hirschhorn aanwijzingen te geven. 'Kirill, a bit higher.' Toch knap dat de Zwitserse kunstenaar alles zo gedetailleerd ziet. De met kabels vastgeplugde hoogwerker Kirill bevindt zich namelijk op 20 meter afstand. Om precies te zijn: op de vijfde verdieping van een flatgebouw waarvan de voorpui zojuist is ingestort.


Althans zo lijkt het. In werkelijkheid gaat het om een kunstwerk van Hirschhorn, opgetrokken uit karton en bruin afplaktape. Locatie: de overdekte binnenplaats van het Generale Staf-gebouw in St.-Petersburg. Het monumentale onderkomen vlak bij de rivier Neva is samen met het al even monumentale Hermitage-museum, ertegenover, gastheer van de tiende Manifesta biënnale. Dat Hirschhorn juist op deze eerbiedwaardige locatie zijn afval heeft gedumpt - alsof een deel van het gebouw zelf is ingestort - lijkt toch wel wat te zeggen.


Het is voor het eerst dat de pan-Europees opererende biënnale, van Nederlandse origine, zich in Oost-Europa ophoudt. Na plaatsen en streken als San Sebastian, Frankfurt, Murcia en de Belgische mijnstreek rond Genk, wilde de organisatie nu eens echt de oude oost-westgrens over. Om haar 20-jarige bestaan wat meer cachet te geven.


Dat heeft het gekregen: afgelopen jaar introduceerde Poetin een antihomowet, viel Rusland de Krim binnen en stimuleerde datzelfde land een burgeroorlog in Oost-Oekraïne. Met alle protesten en oproepen voor een boycot van de expositie vandien. Maar Manifesta gaf niet toe. En ondanks de afzegging van een enkele kunstenaar gaat de tentoonstelling vandaag voor het publiek gewoon open.


Opzet van de wisselende locaties van de Manifesta-tentoonstellingen is dat ze moeten aansluiten op de lokale problemen en geschiedenis. Dit jaar betekent dat: het belang van hedendaagse kunst voor Rusland aankaarten én een 'kritische dialoog aangaan' met alles en iedereen die de vrijheid van mensenrechten en kunst in de weg staat. Het is op zijn minst ambitieus te noemen. Met als risico dat Manifesta dit keer een politieke tentoonstelling wordt.


Alsof de organisatie dat voorvoelde en het artistieke gehalte wilde waarborgen, werd Kasper König aangesteld als tentoonstellingsmaker. De oud-directeur van het Ludwig Museum in Keulen en curator van Skulptur Projekte Münster heeft de introductie van zoveel eigentijdse kunst in St.-Petersburg gevarieerd en overtuigend aangepakt. Zo is er werk van Marlene Dumas en Louise Bourgeois te zien tussen de klassiekers van de Hermitage, en hangen de beroemde Matisse-schilderijen uit de Hermitage tussen de 'jonkies' in het Generale Staf-gebouw ertegenover. Experimenteel (Erik van Lieshouts video over katten in de Hermitage-kelders) en gedegen (Rineke Dijkstra's videodrieluik over de elastische buigzaamheid en discipline van Russische gymnastiekmeisjes); bekend (Kabakovs Rode Wagon: een anti-sovjet treinstel) en gedurfd (Boris Mikhailovs foto's van het tentenkamp op het Maidanplein in Kiev).


Op de drukbezochte, maar rustig verlopen persconferentie zei König dat de kunstenaars hebben kunnen doen wat ze wilden doen. Zonder censuur. Mocht er een verkeerd beeld zijn over de artistieke vrijheid in Rusland, dan komt dat door de media, meent de Duitser. 'We zijn gehersenspoeld.' Een uitspraak die haaks lijkt te staan op Königs eerdere kritiek op de gang van zaken.


Referenties aan wat mensenrechtelijk in Rusland gevoelig ligt, zijn er wel. De dosering ervan is alleen wisselend. In de binnentuin van de Hermitage heeft de Belgisch-Mexicaanse kunstenaar Francis Alÿs zijn Lada tegen een boom gereden. Als een teken dat de 'oude idealen' voorbij zijn. Alÿs had een boycot wel overwogen, blijkt uit de aantekeningen in zijn werk. Maar hij kreeg in Rusland sympathie voor een groepje jonge kunstenaars die 'cultuur zien als een vorm van verzet'. Toen was hij om.


Ook de Duitse fotograaf Wolfgang Tillmans besloot uiteindelijk mee te doen. Hij toont een wat rommelige verzameling foto's van even rommelig geënsceneerde voorwerpen. De rode draad is wel dat het om uitgetrokken kledingstukken van mannen gaat. Gecombineerd met een ontblote torso of ontbloot been zegt dat genoeg, zonder dat iemand er aanstoot aan zal nemen.


Duidelijker is Marlene Dumas. Met name met haar serie tekeningen Great Men die, naar verluidt, aanvankelijk Great Gay Men heette. Te zien zijn portretten van homoseksuele kunstenaars, schrijvers, wetenschappers, veelal van Russische afkomst. Of elke Rus de in kriebelletters geschreven, Engelse uitleg over de geaardheid van die kunstenaars zal begrijpen, is de vraag, maar een ferm statement is het wel.


En Hirschhorn? De Zwitser staat doorgaans kritisch tegenover elke vorm van macht en politieke inmenging. Wat die ingestorte flat te betekenen heeft? Glimlachend: 'Ik weet ook niet wat er is gebeurd. Misschien was het een tornado. Of de slechte constructie.' Tot een specifiekere uitleg is hij niet te verleiden.


Dat er in gehavende appartementen schilderijen van Russische constructivisten zijn te zien uit de Hermitage-collectie, zegt natuurlijk wel wat. Het belang van Malevitsj, Tatlin en Lissitzky is in Rusland lange tijd door de overheid genegeerd maar, wil Hirschhorn zeggen, bij de gewone Russen bleef het 'utopische' vuur van hun werk voortleven. Thuis aan de muur.


Manifesta 10, Hermitage, St.-Petersburg. 28/6 t/m 31/10. manifesta.org

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden