'De media gaan zelf ronduit slecht om met de opiniepeilingen'

Opiniepeilers, Maurice De Hond incluis, presenteren non-bevindingen als nieuws. En de media nemen dit non-nieuws gretig over. 'Met alle gevolgen van dien.' Dat stelt Tom van der Meer, universitair docent politicologie en methodologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Maurice de Hond. © ANP

Na de electorale sprong van de SP volgde openlijke twijfel over het nut van opiniepeilingen in verschillende kranten en tijdschriften. De belangrijkste klacht: Opiniepeilingen zouden geen echt nieuws zijn.

De timing van deze kritiek is op zijn zachtst gezegd opmerkelijk. Van week tot week worden de verschuivingen in opiniepeilingen breed uitgemeten in de media. En dat is vaak ten onrechte. Maar juist nu de peilingen eindelijk een substantiële (en significante) verandering laten zien in de kiezersgunst, wordt aan diezelfde peilingen getwijfeld. Het lijkt een gevalletje 'het is niet goed of het deugt niet'; althans, zo kunnen we de reactie van Maurice de Hond op die kritiek samenvatten. Toch is er meer aan de hand; de media gaan zelf ronduit slecht om met de opiniepeilingen.

Vinger aan de pols
Laat ik voorop stellen dat opiniepeilingen erg nuttig zijn omdat zij de gemoedstoestand van de bevolking schetsen. We kunnen eigenlijk niet zonder. De mooie achtergrondanalyses van De Hond zijn vaak relevant, maar krijgen minder aandacht dan de wat toevallige zetelaantallen van deze week. Er zijn talloze terechte voorbehouden te maken bij opiniepeilingen (om er twee te noemen: steekproeven zijn uiteindelijk nooit representatief, en veel kiezers weten eenvoudigweg niet op wie te stemmen), maar ze helpen journalisten, wetenschappers en beleidsmakers om de vinger aan de pols van de samenleving te houden en veranderingen in het maatschappelijke opinieklimaat te signaleren. Dat kàn nieuws zijn.

Maar te vaak ìs het geen nieuws. Althans, niet in de (twee)wekelijkse peilingen. Significante veranderingen (zoals die van de SP) zijn zeldzaam. In het overgrote deel van de gevallen rapporteren de verschillende peilbureaus kleine verschuivinkjes van 1 of 2 zetels. Die fluctuaties zijn zo klein, dat ze zeer waarschijnlijk op toeval berusten. Vaak is een toevallige (want: willekeurige) peiling met net een paar andersoortige respondenten genoeg om een virtuele zetel te winnen of te verliezen. Het is vanzelfsprekend dat we er in zo'n geval niet van uit kunnen gaan dat er ook in de hele Nederlandse bevolking iets is gebeurd. We zijn immers niet geïnteresseerd in de 1000 of 4000 kiezers die de peilbureaus hebben ondervraagd, maar in wat hun peilingen zeggen over de hele kiesgerechtigde bevolking.

Vaak zijn de verschillen te klein om iets zinnigs over te zeggen. Ze vallen binnen de zogenaamde onzekerheidsmarges die bij opinieonderzoek horen. Als een peiling onder 4000 ondervraagden 31 zetels peilt voor de SP, kan de conclusie niet nauwkeuriger zijn dat dat de SP nationaal tussen de 29 en de 33 zetels zal scoren. Wanneer de SP de volgende week een zetel hoger scoort onder 4000 andere respondenten, blijft de partij binnen dezelfde marges. We kunnen dan niet zeggen dat er ook echt iets is veranderd in heel Nederland; de kans dat het toeval is, is te groot.

Non-bevindingen
Toch presenteren de opiniepeilers, De Hond incluis, dergelijke non-bevindingen als nieuws. En de media nemen dit non-nieuws gretig over. Met alle gevolgen van dien.

Een typisch voorbeeld hiervan zagen we in de weken voor de verkiezingen van 2010. De Hond mocht dagelijks nieuwe peilingen presenteren bij De Wereld Draait Door. Hoewel de dagelijkse verschuivingen bijna altijd te klein waren om zinvolle conclusies over te trekken, weerhield dat geen van de aanwezigen om een kwartier lang te analyseren waarom partij A een zetel verloor en partij B er een won. Het kon liggen aan een flatertje, een schandaaltje, een soundbyte of een proefballonnetje. En dat, terwijl er vergeleken met de vorige dag meestal geen aanwijzingen waren voor een substantiële (significante) verandering in de Nederlandse bevolking.

De schade is dan al aangericht. Politici worden aangesproken op hun zogenaamde succes in de peilingen en gaan zich ernaar gedragen. Zie hiervoor alleen al de aandacht die de SP de afgelopen week kreeg, en de wijze waarop andere partijen daarop reageren. Om maar bij de winnaar te horen, volgt een deel van de kiezers de partij met het succesvolle imago (een fenomeen dat politicologen kennen als het bandwagon effect, en momenteel in de Amerikaanse voorverkiezingen bekend staat met het toverwoord momentum). Uiteindelijk creëren opiniepeilers zo deels de stemming die ze trachten te rapporteren. De trends in de peilingen worden een self-fulfilling prophecy. En media brengen dan geen nieuws, maar maken het.

Om die reden is het in Luxemburg verboden om binnen een maand voor de verkiezingen opiniepeilingen te publiceren. Maar dat gooit het kind weg met het badwater.

Het is een beetje de tragiek van de opiniepeiler dat er aan de peilingen wordt getwijfeld, juist nu er eindelijk een plotse en echt nieuwswaardige verandering is onder de Nederlandse kiezers. Dat neemt niet weg dat de fundamentele kritiek terecht is: (twee-)wekelijkse peilingen bieden meestal geen nieuws, simpelweg omdat de kleine verschuivingen te sterk op toeval gebaseerd zijn.

De oplossing is simpel: rapporteer onzekerheidsmarges bij de peilingen. Dat is in landen als de VS al lange tijd gebruikelijk. Alleen verschuivingen die buiten de onzekerheidsmarges vallen verdienen aandacht. Dit is allereerst een taak voor de media. Maar hoewel ze al vaak op de problemen zijn gewezen, blijven zij dit smeuïge non-nieuws publiceren. Daarom moeten ook de opiniepeilers hun verantwoordelijkheid nemen en juiste verslaglegging afdwingen. Anders blijft De Hond de jongen die te vaak 'wolf' riep.

Tom van der Meer is universitair docent politicologie en methodologie aan de Universiteit van Amsterdam

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.