De Matthäus Passion bij Gustav Leonhardt vertolkt als liturgie

Matthäus Passion van J.S. Bach. Koor en Barokorkest van de Nederlandse Bachvereniging, o.l.v. Gustav Leonhardt. Naarden, Grote Kerk. Herhaling aldaar: Witte Donderdag, Goede Vrijdag en Stille Zaterdag....

MICHAEL ZEEMAN

Naarden in de ban van de jaarlijkse Matthäus Passion: dat is, vanaf het moment dat je de agglomeratie binnenrijdt, bewegwijzering naar de plaats des onheils. 'Matthäus Passion links' - het is van een gebruikersvriendelijkheid die doet denken aan Monty Pythons The Life of Brian: 'crucifixion to the left, please'.

Even, een fractie van een noot lang, leek het er ook in de kerk op of Gustav Leonhardt Bachs passiemuziek waarempel een zweem van theatraliteit had meegegeven. Alsof ook hij, zelfs hij, de verleiding niet had kunnen weerstaan, het intense drama dat het werk behelst, te honoreren, en met aardse vingers naar die hemelse muziek te reiken.

Want toen in het eerste alt-recitatief, waarin commentaar wordt geleverd op de zalving van de Heiland met behulp van wat reukwater, solist Kai Wessel een beetje wegschoot bij het zingen van het woord 'giessen', had dat opzet kunnen zijn. Toen bovendien de sopraan in haar eerste aria ('Blute nur, du liebes Herz') een tikje scherp van stem bleek, dwaalden de gedachten onwillekeurig af naar uitvoeringen onder leiding van die andere hemelsnauwkeurige dirigent van authentieke Bach-versies, Nikolaus Harnoncourt, die met een klein accentje hier, een tempowisseling daar of een gerekte stilte ginds, toch nog een lichte theatraliteit aan het streng en sober uitgevoerde stuk wenste te verlenen.

Maar bij Leonhardt bleken het de kleine startproblemen van koor en solisten. Zou het door de gewijde omgeving van de Grote Kerk komen, waar ooit Leonhardts liefde voor Bach gewekt werd, een liefde die zo'n imponerend oeuvre heeft opgeleverd?

Zelf scheen Leonhardt er ook nog wat aan te moeten wennen, een Matthäus Passion onder zijn leiding nu hij precies tweemaal zo oud is als de Heiland toen Hij de stof voor het verhaal leverde. Leonhardts directie had een zekere beladenheid, op het stramme af - als vreesde hij dat hij aangezicht in aangezicht met deze muziek als koning Hizkia uit het Oude Testament zijn opgeheven armen niet meer neer kon leggen.

Hoe zacht kun je spelen en hoe precies kun je zijn?

Zeer zacht, ondanks het dubbelkoor en de twee orkesten - en zeer, zeer streng. Na het eerste deel snak je naar tenminste de tolerantie van rekkelijkheid - 'laat me los, laat me een ogenblik los'. Dit is iemand die een vreemde taal perfect heeft leren spreken, en ieder woord nauwkeurig articulerend uitspreekt, als betrof het een heilige taal. Het is indrukwekkend, maar het doodt de conversatie.

Leonhardts Matthäus Passion is zo dwingend: ze eist dat je luistert, en wel naar iedere noot. Zijn uitvoering is primair een liturgische. Hij bereikt dat door uitgesproken zacht te laten spelen en haast iedere noot te beklemtonen - wat samen weer de indruk wekt dat er verhoudingsgewijs traag wordt gespeeld.

Dat levert een zekere ongemakkelijkheid op, maar vooral in het tweede deel, wanneer de concentratie bij de musici evenzeer is afgedwongen als bij het publiek, ook wondertjes. In de tenor-aria 'Geduld!' is die traagheid overrompelend - de stem in samenspraak met een fluisterende cello (voorbeeldig bespeeld door iemand die 'Lucia Swart' heet, zodat je weer even denkt dat het allemaal geënsceneerd is, want licht en donker in een naam samengebald, dat is waar de Matthäus Passion over gaat).

Michaël Zeeman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden