'De markt is voor de dommen'

Er is een verband, stelt Thomas von der Dunk, tussen de problemen in het onderwijs en de malaise op het spoor.

Utrecht CS afgelopen vrijdag. © ANP Beeld
Utrecht CS afgelopen vrijdag. © ANP

Hoe groot is het bruto nationaal IQ van rechts Nederland? 'Kandidaat mag best een beetje dom zijn', aldus de concluderende kop boven het stuk van Herbert Blankesteijn in de Volkskrant van 3 januari na een blik op de kandidaten voor de Republikeinse voorverkiezingen in Amerika.

Dat geldt ook voor hun neoliberale geestverwanten in Nederland. Nee, grote godvruchtigheid is niet nodig, ook zonder religieuze bevliegingen kom je bij de VVD al een heel eind.

Grote Denker Van Baalen
Ooit hadden ze daar voldoende aan Hans van Baalen, die voor alle economische problemen waar ook ter wereld, het donderde niet welke, maar één recept kende: meer marktwerking. Maar sinds een aantal jaren hebben ze aan één zo'n Grote Denker niet meer genoeg. Zo kregen we afgelopen zomer plotseling René Leegte en het KNMI. Nu hebben we Ton Elias en het Onderwijs, waaraan hijzelf duidelijk tekort gekomen is.

Tussendoor hadden we nog Charlie Asfalt Aptroot, die de tijdwinst van 28 seconden op de Afsluitdijk als enorme vooruitgang prees. En o ja, afgelopen weekend hadden wij hem weer. Ditmaal ging het over de spoorwegen, waarvan de klandizie sinds de zo door de VVD bejubelde marktwerking bij de eerste sneeuwvlok niet zozeer met een versnelling van 28 seconden, als wel met een vertraging van 28 uur rekening houden moet.

Vervanging van de NS-directie
Tussen de problemen in het Onderwijs en bij het Spoor bestaat een verband. Een neoliberaal verband: de vermarkting van het publieke domein, waarvoor Tjeenk Willink jarenlang terecht gewaarschuwd heeft.

Toen het dit weekend begon te sneeuwen, en minister Schultz in arren moede besloot de hulp van Zwitsers in te roepen, verscheen ook Charlie Aptroot boos op de buis. De minister moest die NS en ProRail maar eens keihard aanpakken. Waar hij aan dacht? Nu, bijvoorbeeld aan de vervanging van de directie van ProRail. O nee, zo bedacht hij binnen 28 seconden achter zijn eigen geestelijke afsluitdijk, dat was vorig jaar ook al gebeurd.

Die vervangingsreflex is dus typisch een vorm van Kurieren am Symptom. Het is niet een kwestie van 'een andere directie'. Het probleem heeft te maken met twee dingen: gebrek aan geld voor investeringen en de opsplitsing van het spoor in twee bedrijven. Die proberen, elk aan de eigen winstcijfers denkend, logischerwijze de problemen graag naar elkaar door te schuiven en de succesbelovende onderdelen naar zich toe te halen.

Aardiger conducteur
Die opsplitsing heeft alles te maken met het idee-fixe van 'concurrentie op het spoor', waarvan bij een uit de aard van het spoorbedrijf voortvloeiende natuurlijke monopoliepositie natuurlijk geen sprake kan zijn.

Want concurrentie op het spoor, wat moeten we ons daar in de praktijk bij voorstellen, vanuit het oogpunt - en daarom heette het te gaan - van de reiziger? Dat hij op een lijn de keuze heeft tussen twee maatschappijen, waarbij de ene trein de ander vrijelijk passeren kan?

Nee, als grootste trofee van marktwerking wordt genoemd dat bij Syntus in de Achterhoek de service zoveel beter is. Maar als ik vanuit Arnhem naar mijn tante in Ede wil, neem ik niet de trein naar Winterswijk omdat daar de conducteur zoveel aardiger is.

En dan het geld: als de NS niet weet of ze straks weer de concessie krijgt, zal ze aarzelen om nieuwe dure treinstellen aan te schaffen, omdat dat een lange termijninvestering is. De wisselverwarming waarmee ProRail worstelt, zou allang verbeterd zijn, als het rijk bereid is daarin meer geld te steken, in plaats van in het asfalt waarmee Aptroot zo graag pronkt.

Geen geld, geen Zwitsers, heette het ooit, toen het om soldaten ging. Zonder meer geld hebben ook Zwitserse spooradviezen weinig zin.

Postzegel
Dan Ton Elias. Ooit ging die over de Post, met vermaarde gevolgen: in het kader van de bijzonder efficiënte markwerking rennen er nu dagelijks niet één, maar drie postbodes door de straat naar Uw brievenbus om elk één brief te bezorgen, waar in de veelgehekelde staatssocialistische era-Den Uyl nog één postbode in staat was om dat met drie brieven tegelijk te doen. Zíjn grootste trofee, waarmee hij toen omstandig in zijn NRC-columns pronkte: dat daardoor de postzegel vijf cent goedkoper geworden was.

Ton Elias heeft inmiddels een nieuwe portefeuille: Onderwijs. De postbodes zijn daardoor vast opgelucht, de leraren minder. Die hebben hem al de prijs voor de grootste onbenul toegekend. Ik wist niet dat die prijs bestond, maar de toekenning lijkt mij terecht.

Elias' recept: meer concurrentie en meer efficiëntie. Hoe hij voor een leraar meer efficiëntie denkt te kunnen bereiken met inderdaad bijzonder op efficiënt werken gerichte pubers, vertelt hij er helaas niet bij.

Hoe hij meer concurrentie denkt te bereiken, wel: door prestatiebeloning. Dat dat, omdat goed scoren in het onderwijs anders dan in Aptroots autofabriek sterk afhankelijk is van de kwaliteit van de 'klant' (de leerling), onvermijdelijk leidt tot verlaging van de normen, illustreert het HBO.

Perverse prikkels
Meer geld is te makkelijk, roept de VVD nu juichend na een SCP-rapport over dubieus rendement. Zeker, gewoon 'meer geld' helpt niet, zolang de bestedingsmacht ligt bij directies die nog geheel in de greep van perverse fusieprikkels verkeren: hoe groter de school, hoe hoger het eigen salaris.

Elias' PVV-collega Beertema verweet de leraren te lang gezwegen te hebben. Maar wie de directie teveel tegenspreekt, wordt snel met disciplinaire maatregelen gestraft. Dat wordt met prestatiebeloning nog erger. Want wie bepaalt dan, wie een goede leraar is? Juist ja. Alleen Kamerleden die van school niets geleerd hebben, geloven dat dat dan 'objectief' zal gaan.

Het zou wenselijk zijn dat de marktwerkingscoalitie eens over haar eigen schaduw heen leert springen. Maar wie Elias met zijn gestolde mantra's bezig zag en ziet, weet: zeker van zijn brein vergt dat onmogelijk veel.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor vk.nl.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden