Column

De markt, dat zijn de anderen

Vrij zicht

Goede zorg en goed onderwijs, dat is heel wat anders dan bovenaan lijstjes staan.

Foto ANP

In de gezondheidszorg is iets grondig mis. Zo zou je de serie praktijkverhalen uit de krant van de afgelopen weken kunnen samenvatten. De voorlaatste was de psychotherapeute die ermee stopte. Ze werd opgejaagd door managers, moest steeds meer formulieren invullen, ook met diagnoses die niet klopten. De verzekeraars maken de dienst uit en de patiënten betalen het gelag. Wie zou er niet denken: waar zijn we in beland?

Welnu, minister Schippers denkt zo niet. Zij schreef een ingezonden stuk in de NRC waarin ze de loftrompet stak over de Nederlandse zorg. We hebben heel veel ouderen en er kan steeds meer, dus de zorg wordt duurder. De verzekeraars helpen de kosten in de hand te houden en dat lukt. Want tegelijk is de kwaliteit van de Nederlandse gezondheidszorg heel hoog, blijkt uit alle lijstjes. Zo'n lijstje hadden we ook in de krant Nederland qua zorg in de wereldtop.

Wat is het nu, top of flop? Er gaapt een gat tussen het perspectief vanuit de Haagse beleidstorens en de beleving in het land. Pays légal en pays réel, zouden de Fransen zeggen. In het onderwijs hetzelfde. We hebben topexcellent onderwijs, wordt minister Bussemaker niet moe te vertellen. Prima universiteiten ook. Alweer volgens de lijstjes. Maar de bezetters van het Maagdenhuis in Amsterdam vinden dat het universitaire bedrijf kapot gaat aan rendementsdenken.

Foto ANP

Iedereen herkent deze dialoog tussen doven. Vanwaar dit volstrekte onbegrip? Tegenstanders van het zorgstelsel hebben het over neoliberalisme. Schippers ziet dat niet zo. Ze heeft wel eens schertsend gezegd dat ze bezig is een nieuw ziekenfondsstelsel in te richten, met strikte voorwaarden en plaats voor iedereen in het basisstelsel. De zorg is zeker geen gewone markt. Het hoger onderwijs, ondanks publicatiedwang en geturf van artikelen, al helemaal niet.

Ik denk dat zo'n begrip als neoliberalisme de verwarring alleen maar groter maakt. Terminologie en verwijt lopen teveel door elkaar. Het is me te anti-Amerikaans, er zit een naïef SP-achtig staatschauvinisme achter. De kern is, hoorde ik laatst bij een bijeenkomst van de Wiardi Beckman Stichting, dat de samenleving omgevormd moet worden tot één grote markt. Dat is me teveel een complot. Het komt erop neer dat je alle maatschappelijke narigheid kunt samenvatten in het woord neoliberalisme. De markt ,dat zijn de anderen.

Ik zou liever spreken van een geforceerde rationalisatie van de samenleving. Zorg en onderwijs zijn daarvan de symptomen. Rationalisatie maakt begrijpelijk waarom VVD en PvdA het ondanks alles zo goed kunnen vinden. Liberalen en sociaal-democraten willen van oudsher allebei op rationele grondslag politiek bedrijven - ooit hadden we het over wetenschappelijk socialisme. Allebei hebben ze uit de bron van de Franse revolutie gedronken. De burger wordt aangesproken als volwassen individu, weg van oude knellingen van bovenaf. Ni Dieu ni maître. Rationele politiek was de basis van paars en onder neopaars wordt op rationele basis opnieuw een rij heilige huisjes verbouwd.

Foto ANP

Dat daarbij ook iets verloren ging, bleek bij paars toen Pim Fortuyn op de proppen kwam. De verweesde samenleving. Waar waren gezag en bezieling? Totale verbazing bij de toenmalige regering - waar had die man het over. Het ging toch uitstekend? Nu bij neopaars hetzelfde. Hoezo protest, we staan toch bij alle lijstjes bovenaan? Men weet zich geen raad met kritiek die als irrationeel wordt ervaren. We doen nog meer controle en een extra regisseur in de verpleegtehuizen, zei staatssecretaris Van Rijn. Er worden in de zorg toch veel minder fouten gemaakt dan vroeger, zei minister Schippers.

Daar gaat dit niet over. Een geïndividualiseerde samenleving is een verweesde samenleving. We zijn blij dat het gezag weg is, maar het is wel weg. Noem het een gapend normatief gat in het politieke midden. Wie durft elkaar aan te spreken op vlijt en gedrag? Goed onderzoek is geciteerd worden in een Amerikaans blad. Goede zorg staat op een OESO-lijstje. Goed onderwijs is een PISA-score.

In een samenleving met assertieve burgers is de overheid doodsbenauwd voor staatspedagogie. Vandaar alle onderzoek naar ongemerkte gedragsbeïnvloeding. Met welke prikkels worden mensen aangezet tot het goede leven en energielabel A? Met dezelfde methode wil men de artsenij prikkelen tot zuinigheid, met dien verstande dat de verzekeraars de onzichtbare hand letterlijk voor hun rekening nemen.

Geen wonder dat dit precies in het onderwijs en de gezondheidszorg spaak loopt. Onderwijs komt niet uit een computer, zoals veel economen schijnen te denken. Bij economen is de homo economicus in zijn eentje. Maar onderwijs is een relatie tussen leraar en leerling, weten we sinds Plato. Zoals zorg een relatie is tussen dokter en patiënt. En dat al sinds Hippocrates. Een vertrouwensrelatie én een gezagsrelatie. Het is al heel lang bekend dat het placebo-effect in de relatie tussen arts en patiënt een enorme rol speelt. Ik wil dan ook geen vrije artsenkeuze, zoals ze in de Eerste Kamer denken, ik wil dat mijn vertrouwde huisarts me doorverwijst.

Assertiviteit en hunkering naar gezag, dat gaat moeilijk samen. Men wil meester zijn van zijn eigen leven en toch niet. Het verklaart het onbehagen over het zorgstelsel en over het onderwijs. Je kon het mooi zien toen uitgerekend de grootste monden van de PVV wilden dat we de leraar weer met U zouden aanspreken. En vergeet de psychotherapeut niet die het schandelijk vond dat hij werd gecontroleerd. Maar hij meende wel dat de verzekering moest betalen voor de therapie vanwege een 'stoornis' na een verhuizing of een nieuwe baan.

Een aspirientje en gewoon naar school, zou mijn vader zeggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.