Analyse

De mannen namen de benen, de vrouwen bleven bij Jezus

Drie Maria’s zaten bij het kruis toen Jezus stierf, en een van hen – Maria Magdalena – ontmoette Jezus als eerste na diens opstanding. Vrouwen dóén ertoe in de door en door masculiene Bijbel.

Fresco van de drie Maria's aan het graf in de Santa Maria Maddalena dei Pazzi-kerk in Florence.	 Beeld Nicola Grifoni / Getty
Fresco van de drie Maria's aan het graf in de Santa Maria Maddalena dei Pazzi-kerk in Florence.Beeld Nicola Grifoni / Getty

In het lijdensverhaal van Jezus, dat in de Goede (of Stille) Week voor Pasen in vele talen wordt verteld, speelden de mannen per saldo geen heldenrol. Judas kuste Jezus in de tuin van Getsemane, als teken aan de Romeinse soldaten die verderop stonden te wachten: ‘Hém moeten jullie hebben.’ De discipelen probeerden de aanhouding van Jezus te verijdelen (waarbij een van hen het oor van een belager zou hebben afgeslagen), maar namen de benen toen Jezus hen opriep het verzet te staken.

Vervolgens waren het overwegend vrouwen die zich om Jezus zouden hebben bekommerd. Drie Maria’s in het bijzonder: Maria de Moeder, die in de rooms-katholieke kerk als de heilige Maagd Maria wordt vereerd, Maria van Magdala, beter bekend als Maria Magdalena, en Salomé – die ook Maria wordt genoemd. Zij zouden, volgens sommige evangelisten althans, aan de voet van het kruis hebben gezeten. En op Paasochtend trokken zij naar het graf van Jezus om hem alsnog te balsemen. Volgens de evangelist Johannes was Maria van Magdala de eerste die de opgestane Jezus ontmoette.

Masculiene tijdgeest

Opmerkelijk is het wel dat vrouwen zo prominent figureren in verhalen die verder doordesemd waren van een masculiene tijdgeest. ‘Misschien komt dat de authenticiteit en de geloofwaardigheid van het lijdensverhaal wel ten goede’, zegt theologe Anne-Mareike Schol-Wetter, die zich in de rol van vrouwen in de Bijbel heeft verdiept. ‘Als de auteurs, allen man, fictie hadden bedreven, zouden ze er vast geen vrouwen in hebben geschreven.’

Vanuit historisch perspectief is het overigens ‘heel begrijpelijk’ dat juist vrouwen bij het kruis bleven waken. ‘Hoewel zij het risico liepen om het slachtoffer te worden van een verkrachting, of erger, stonden zij aan minder grote gevaren bloot dan de mannelijke discipelen – vertrouwelingen tenslotte, van een man die voor een zwaar misdrijf ter dood was veroordeeld. Toch gaven deze vrouwen blijk van grote moed door zich zo zichtbaar met Jezus te associëren.’

Van de drie Maria’s bij het kruis en het geopende graf, spreken met name Maria de Moeder en Maria van Magdala tot de verbeelding. ‘De eerste is, vooral voor rooms-katholieken, een identificatiefiguur. De perfecte vrouw volgens de geloofsbeleving: dienstbaar, moederlijk en ook nog eens dapper. Ik denk niet dat de Mariaverering ten doel had vrouwen meer bij het geloof te betrekken. Ze diende vooral als aansporing aan vrouwen om te leven als Maria.’

De twee kanten van Maria van Magdala

Maria van Magdala was een wat veelzijdiger personage: een zondares aan de ene kant – op wie verhalen over ‘zondige vrouwen’ werden geprojecteerd – en een trouwe weldoenster van Jezus aan de andere kant. In de (verfilmde) musical Jesus Christ Superstar heeft de relatie tussen Jezus en Maria Magdalena een erotisch tintje. En de Amerikaanse schrijver Dan Brown borduurde vlijtig door op dit thema. ‘Het thema van een intieme, maar niet per se erotische, relatie tussen Jezus en Maria van Magdala heeft oude papieren. Er is over geschreven in enkele apocriefe teksten: teksten die ook in de tijd van de vroege kerk zijn ontstaan maar die uiteindelijk geen onderdeel zijn geworden van het Nieuwe Testament. In die teksten deelde Jezus speciale kennis met Maria, en begreep zij hem soms beter dan de mannelijke leerlingen. Volgens het evangelie van Filippus, dat dus niet in het Nieuwe Testament is opgenomen, kuste Jezus Maria zelfs vaak. Op welk lichaamsdeel dat was, is onleesbaar, maar de mond ligt voor de hand: zo’n kus had een rituele, geen erotische betekenis.’

Een ander thema dat in Jesus Christ Superstar enige aandacht krijgt: de irritatie die Jezus bij de discipelen zou hebben gewekt met zijn welwillende houding naar Maria toe. ‘Alle leerlingen wedijverden met elkaar om de plaats aan Jezus’ rechter hand, maar uit het Nieuwe Testament valt niet op te maken dat vrouwen onderdeel waren van die rivaliteit’, zegt Schol-Wetter. ‘Dat neemt niet weg dat het de leerlingen mogelijk zal hebben bevreemd dat Jezus zich, als hij sprak, ook tot de vrouwen onder zijn gehoor richtte, en dat hij zich ook van gelijkenissen en beelden bediende die vooral vrouwen zullen hebben herkend.’

Vrouw als typologie

In de nieuwste Bijbelvertaling van het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap, de NBV ’21, komen vrouwen op semantisch niveau meer tot hun recht dan bij oudere vertalingen. ‘Veel bronteksten zijn altijd gelezen vanuit de veronderstelling dat vrouwen onbelangrijk waren in de tijd waaruit die teksten stammen. Zo werd het Griekse woord voor ‘dienen’ vertaald als ‘zorgen’ als het betrekking had op vrouwen. De mannelijke leerlingen dienden Jezus dus, en de vrouwelijke volgelingen zorgden voor hem. Er waren helemaal geen goede redenen voor die uiteenlopende vertalingen. In de NBV ’21 is dat dus gelijkgetrokken.’

In de Bijbel figureren weliswaar veel minder vrouwen dan mannen, maar áls een vrouw wordt opgevoerd, speelt ze vaak een cruciale rol. ‘Zoals Mirjam, die haar broertje Mozes redt. Vaak wordt een vrouw opgevoerd als typologie of symbool. Zo lees je in het boek Spreuken zowel over Vrouwe Wijsheid, die je God leert kennen, als ook over de ‘vreemde vrouw’, die je juist op het verkeerde pad wil brengen. Ook het volk van Israël wordt vaak als vrouw voorgesteld, met God als echtgenoot.’

De persoonlijke favoriet van Schol-Wetter is Abigaïl, een vrouw die wijsheid combineert met lef. ‘Zij brengt David tot rede als die op het punt staat haar man aan te vallen. ‘Jij bent een man van God’, zegt ze tegen hem, ‘maar nu gedraag je je als een holbewoner.’ Deze wijze woorden – ik parafraseer ze uiteraard – sorteren effect. David bindt in, en later trouwt hij ook nog eens met Abigaïl, al was dat vast niet het oogmerk van haar interventie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden