INTERVIEW

De mannen die langer hadden willen blijven

Ze dienden in Uruzgan en Kunduz en lezen nu thuis in Nederland dat de Taliban die provincies heroveren. En toch, zeggen zes Afghanistan-veteranen terugblikkend op hun uitzending: het is niet voor niets geweest.

Patrick de Boer en Michel Slot, die de dood van vijf collega's meemaakten. Beeld Freek van Den Bergh

'Er was een auto met een Afghaan die niet wilde stoppen. We reden 'm 20, 30 meter voorbij... We vertrouwden het niet. Hij blies zichzelf op. Een grote vuurbal. Dan voel je een hete wind langs je heen gaan, hoor je de scherven langs je heen gaan', herinnert Colin van Lit (29) zich. Roy van Staveren (32) vult aan: 'De genist had een voet op zijn schoot. Van die terrorist dus. Overal hompen vlees.'

Wat had het voor zin hun leven te wagen in de Afghaanse provincie Uruzgan? Nederland zond tussen 2006 en 2010 duizenden militairen naar de middeleeuws ogende regio, 25 van hen kwamen om. In de provincie Kunduz, waar militairen later politieagenten trainden, vielen geen doden, maar doodsangst was er wel.

Nu de Taliban plaatsen veroveren waar zij opereerden, zocht de Volkskrant militairen van toen op, om terug te blikken op hun uitzending.

Motivatie
Van een zinloze dood van hun collega's willen ze pertinent niets weten. Ze trainden jaren als militair en wilden uitgezonden worden. Dat was hun leven. Ze hielden er rekening mee dat ze konden sneuvelen. Dat is het risico als militair.

Wat hen motiveerde voor de strijd? Een beter Afghanistan? Avontuur? De eerste veteranen die we spreken, zijn Van Lit, Van Staveren en Robert Lansbergen (32). Ze waren nog broekies van amper twintig toen ze naar Uruzgan gingen, vertellen ze op een terras in Dordrecht. Ze dachten dat ze scholen gingen bouwen, toen in 2006, maar kwamen als force protection al snel in hevige gevechtssituaties. Ze verloren geen collega's, er waren wel vijf zwaargewonden.

Nieuws

Het nieuws van 28 september 2015: Vlag van Taliban wappert in straten van Kunduz

Roy van Staveren, Robert Lansbergen en Colin van Lit waren amper twintig toen ze naar Uruzgan gingen. Beeld Freek van Den Bergh

Als ze praten, dringen heftige herinneringen zich op. Hoe ze het volhielden? 'Als je daar zit, lijkt het of de missie naar de achtergrond verschuift. Je probeert gewoon met z'n allen de eindstreep te halen', zegt Van Lit. Lansbergen: 'We deden het voor elkaar. Het doel was ongeschonden terugkomen.'

Hun reactie toen ze eind mei hoorden dat de Taliban Uruzgan heroveren? 'Zonde, maar wel te verwachten', zegt Van Staveren. Van Lit: 'Het is altijd een war zone geweest daar. Dan kun je niet verwachten dat je in vier jaar tijd stabiliteit brengt.'

Ze waren wel verbaasd toen politici in 2010 de stekker uit de Uruzgan-missie trokken. Veel te vroeg. 'Het is net alsof een architect een huis bouwt dat twee jaar later tegen de grond gaat', zegt Van Lit.

Spreekverbod

Defensie heeft militairen verboden met journalisten te spreken over de verslechterende veiligheidssituatie in Uruzgan en Kunduz. Volgens het ministerie kunnen zij die 'op duizenden kilometers afstand niet beoordelen'. Een woordvoerder suggereert ook dat het personeel tegen zichzelf in bescherming moet worden genomen. Militairen zouden emotionele uitspraken kunnen doen 'waar ze later spijt van hebben'.

Zelfs de Commandant der Strijdkrachten 'beschikt niet over een goed beeld' bij gebrek aan 'oren en ogen op de grond'. Defensie benadrukt in een gezamenlijke verklaring met het ministerie van Buitenlandse Zaken wel dat de veiligheidsituatie op diverse plekken in Afghanistan 'zorgelijk' is en dat de Taliban gewoonlijk in het voorjaar extra aanvallen plegen. Er zijn 'ook positieve ontwikkelingen, waar de Afghaanse veiligheidstroepen laten zien wat ze kunnen en resultaten boeken tegen de Taliban'.

De veteranen die dit interview gaven, zijn inmiddels allemaal ex-militair en spreken daarom op persoonlijke titel.

In de ogen van de veteranen betekent dat niet dat de uitzending, het verlies van kameraden, voor niets is geweest. 'Als door mijn aanwezigheid daar één kind heeft leren lezen en schrijven, dan vind ik het al dubbel en dwars waard', zegt Van Lit.

Het was beter geweest langer te blijven, vinden de veteranen. 'Als je A zegt, moet je B zeggen', zegt Van Staveren. 'Als je ergens aan begint, en het heeft heel veel mensenlevens gekost, en heel veel geld... we hebben het gewoon niet afgemaakt.' Lansbergen: 'Ik had ook het gevoel: we zijn niet klaar.'

Dat politici die besloten om naar Uruzgan toe te gaan en er te vertrekken, niets zeggen nu Afghanistan weer in chaos vervalt, hadden ze al zien aankomen. 'Zo gaat het altijd. Je hoort niemand meer als het fout gaat', zegt Van Staveren. 'Het boeit me ook geen reet wat ze zeggen. Ik zit niet op een verklaring te wachten. Iedereen wist in 2010 toen we weggingen dat het Afghaanse leger niet sterk was. Dat het nooit goed zou komen.'

Lansbergen: 'Misschien dat nabestaanden er wel troost uit halen als politici iets zeggen, maar voor mij telt dat niet. We hebben het voor elkaar gedaan, niet voor de politiek.'

Zouden militairen die kameraden verloren wél zitten te wachten op meningen of excuses van politici? Nee, ook zij vinden dat die periode waarin ze hun leven waagden zinnig was, horen we als we met twee van hen praten. Ook al is Afghanistan onveiliger dan ooit. Het heeft alles te maken met hun oorlogservaringen.

Patrick de Boer (35) en Michel Slot (40) maakten mee hoe vijf collega's omkwamen in Uruzgan: Robert Donkers, Tom Krist, Timo Smeehuijzen, Jos Leunissen en Cor Strik. Destijds, 2007, werkten ze als ambulancechauffeur en militair verpleegkundige bij patrouillerende eenheden. De Boer reanimeerde Donkers tevergeefs. Hun pantservoertuig rolde over de kop in een rivier. 'Ook al wist ik dat hij overleden was, je haalt alles uit de kast. Zijn vrouw was in verwachting.'

De politiek

'De teleurstelling van militairen over het afbreken van de Uruzgan-missie in 2010 is zeer begrijpelijk en deel ik', zegt Eimert van Middelkoop. Hij was destijds minister van Defensie en tegen het vertrek uit Uruzgan. Het kabinet-Balkenende IV viel over de vraag of de Uruzgan-missie moest worden verlengd.

'Een week daarna ben ik naar Uruzgan gereisd en heb daar met de ziekte in mijn lijf verantwoording afgelegd voor het falen van het kabinet', vervolgt Van Middelkoop. 'Onze militairen hebben een indrukwekkende bijdrage geleverd aan de veiligheid en opbouw van Uruzgan', vindt hij. 'Een extra jaar training van de Afghaanse krijgsmacht en politie zou zeer zinnig zijn geweest. Of dat de recente terugkeer van de Taliban had verhinderd, is een onbewijsbare stelling.'

De keuze om te vertrekken uit Uruzgan werd vooral doorgedrukt door de PvdA, onder wie toenmalig vicepremier Wouter Bos en minister Bert Koenders (Ontwikkelingssamenwerking). Koenders, nu minister van Buitenlandse Zaken, heeft op verzoeken van de Volkskrant bij herhaling laten weten geen tijd te hebben voor een reactie.

Politici die besloten uit Kunduz te vertrekken, of om juist naar Afghanistan toe te gaan, hebben nog geen uitspraken uit zichzelf gedaan over de chaos daar.

'We zijn heel vaak door het oog van de naald gekropen', zegt Slot. 'Twee dagen voordat Rob omkwam, ben ik nog in een hinderlaag terechtgekomen. We werden bestookt met geweren en mortiervuur. Die sloegen op 25 meter afstand in.' Er was een gewonde, waarna Slot het veld inrende. 'Het was datgene waar ik altijd al benieuwd naar was: als het ertoe doet, ga ik dan of ga ik niet?'

De Boer en Slot zijn net zomin als de anderen verbaasd dat de Taliban het gebied nu weer dreigen over te nemen. 'Ik heb nooit de indruk gehad dat we er naartoe gingen om Afghanistan te helpen om van de Taliban af te komen. Misschien was het gelukt als de Amerikanen, andere landen en wij er generaties lang waren gebleven', zegt Slot.

Niet voor niets

Wat hen dan motiveerde om hun leven op het spel te zetten in Afghanistan? 'Als je kiest voor het leger, dan kies je voor alles wat daar bij hoort. Je spreekt met z'n allen af: dit gaan we doen, want wij vinden dat het goed is', zegt Slot. 'Het heeft ook te maken met fysieke uitdagingen. Je wilt weten hoe ver je kunt gaan en of je stand houdt als het zwaar wordt.'

Afghanistan stabiel en veilig krijgen? Dat was hun doel dus niet. Slot: 'Je weet ook dat het allemaal zo ingewikkeld in elkaar steekt met al die stammen. Het is onbegonnen werk. Dan komen wij even langs... wie praat over een opbouwmissie, weet niet waarover hij het heeft.'

Nederlandse politici noemden Uruzgan juist graag een opbouwmissie. Slot 'lacht er een beetje om'. De Boer: 'We hebben wel kleine dingen opgebouwd, zoals een school.'

Toen een paar weken geleden het nieuws over de opmars van de Taliban bekend werd, verschenen op sociale media als Facebook en Twitter onthutste en teleurgestelde reacties. 'Onvoorstelbaar. Al ons werk voor niks geweest', schreef ex-militair Leroy de Wit. 'Zo hard ons best voor gedaan pfff...', aldus veteraan Jeffrey Pieters. Een ander: 'De jongemannenlevens voor niets beëindigd.'

Dat het in Afghanistan allemaal voor niets zou zijn geweest, vinden onze gesprekspartners overdreven. 'Dramatisering', zegt De Boer. 'We hebben ons werk gedaan. Maar als je realistisch nadenkt, dan moet je er tien, vijftien jaar zitten.'

Slot: 'Ik kan me voorstellen dat als je daar heen ging met idee: ik ga Afghanistan helpen, dat het een teleurstelling is. Maar zo was het voor ons niet. Ik heb niet per se affiniteit met Afghanistan. Het had ook een ander land kunnen zijn. Op naar de volgende oorlog.'

Dat politici stil zijn, terwijl alles in elkaar stort in Afghanistan, begrijpen ze wel.

De Boer: 'Ik snap dat zij niet staan te springen om te zeggen dat het niet is gelukt om te bereiken wat ze wilden. Het is pijnlijk voor iedereen.'

Patrick de Boer in Afghanistan.
Michel Slot in Afghanistan.
Auke Westerterp in Afghanistan

'Nu het slecht gaat gooit Defensie de luiken dicht. Zonde'

Auke Westerterp (35) werd drie jaar geleden uitgezonden naar de Afghaanse provincie Kunduz. 'Ik deed de communicatie richting journalisten. Het verhaal dat ik moest vertellen, was dat we daar als militairen zaten om Afghaanse politieagenten op te leiden. Dat hebben we ook gedaan.

'Maar of het zin heeft gehad? Daar ben ik achteraf kritisch over. Waar zijn alle opgeleide agenten gebleven? Leven ze nog? Ik betwijfel het. Tijdens de missie zagen we al agenten verdwijnen uit de opleiding, omdat ze omkwamen of de dienst verlieten.

'De Afghaanse praktijk strookte totaal niet met de Haagse werkelijkheid. Commandanten in Kunduz moesten zich in bochten wringen om het allemaal te laten kloppen voor politici in Nederland. Zo kregen Afghaanse agenten op papier veertien weken les. Maar in de praktijk was het rendement van de Kunduz-missie veel lager.

'Ik ging na zeven maanden in Kunduz naar huis met veel vragen. Wat blijft hiervan over? Ik heb het gevoel dat we te vroeg zijn weggegaan; dat we onze Afghaanse collega's in de steek hebben gelaten. We gingen een jaar eerder weg dan gepland en zaten er in totaal dus maar twee jaar. Wat kun je in zo'n korte tijd nou betekenen?

'Als de Taliban zowel Kunduz als Uruzgan werkelijk weer heroveren, dan verbaast het me niet. De politie is nog niet opgewassen tegen de taak om de bevolking zelfstandig te beschermen en het land stabiel te houden. Ik ben ook realistisch: zelfs vier jaar extra blijven was niet genoeg was geweest. En tien jaar ook niet. Wat dat betreft zijn mijn ogen geopend.

'Natuurlijk stel ik mezelf weleens de vraag: is het het waard geweest? Iedereen wil resultaat van zijn werk. Maar in Kunduz is dat niet zichtbaar. Er blijft niets anders over dan twijfel.

'Ik denk dat Defensie meer zou kunnen uitspreken hoe militairen zich voelen over wat we daar hebben bereikt. Het is geen ramp om toe te geven dat je ergens met de beste intenties naartoe bent gegaan, maar dat je niet de successen hebt behaald die je had gewild. Dat heeft niets met het falen van individuele militairen te maken, maar met dat land dat zo weerbarstig is.

'Maar nu het slecht blijkt te gaan in Afghanistan, gooit Defensie de luiken dicht. Zonde. Als je eerlijk schetst waarom het zo moeilijk was om ergens te werken, dan krijg je veel genuanceerdere berichtgeving over het nut van zo'n missie.

'Het is ook opvallend dat politici die destijds hebben besloten om naar Afghanistan te gaan, tot nu geen antwoord willen geven op de vraag of het nut heeft gehad. Waarom is het politiek gezien zo moeilijk om te zeggen dat het gewoon niet heeft uitgepakt zoals je hebt bedoeld?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden