'De manager is een verlosser geworden'

Ex-topondernemer Arie van der Zwan veegde in 1997 in een geruchtmakend rapport de vloer aan met het Amsterdamse vervoerbedrijf GVB....

'In 1996 kon je echt zeggen dat het GVB een ziek bedrijf was. Als je me nou vraagt of er enige verbetering is opgetreden, moet ik eerlijk zeggen: Nee! Dat is een tragische ontwikkeling. Met een andere directeur lag er de kans een nieuw begin te maken, alles lag door ons rapport op straat. Maar in plaats van een directeur met de vereiste kwalificaties, trekt men Testa aan.

'Wat daar nodig was, was een leider die intern orde op zaken ging stellen, iemand die zich intensief met de bedrijfsvoering ging bemoeien. Testa is naar buiten gericht en dus een verkeerde keuze. We hebben indertijd als commissie een vertrouwelijk gesprek gehad met het college van burgemeester en wethouders, waarin we zeiden: Liever niet doen. Maar het idee bestond dat hij de beste man was die ze konden krijgen.

'Van Testa wordt gezegd dat hij de bedrijfscultuur heeft verbeterd. Als dat ergens uit zou moeten blijken, is dat uit het ziekteverzuim, dat is een harde indicator. Maar dat is nu meer dan 15 procent - exorbitant. Dat is maatgevend hoe zo'n bedrijf in elkaar zit. Er heerst daar een chronisch gebrek aan discipline.'

'Het gemeentebestuur redeneert dat Testa de zaak financieel op orde heeft gekregen en het dus prima heeft gedaan. Maar financiën zijn vaak misleidend. Aan financiële cijfers kun je veel sleutelen. Daarmee kun je bedrijfsprocessen die niet goed functioneren, vrij lang afdekken. Als je alleen kijkt naar de financiële uitkomsten, had je nooit vermoed dat ze bij het GVB toen toch tonnen per dag verlies draaiden.

'Testa en wethouder Ter Horst hebben samen een symbolisch dansje uitgevoerd. Een soort goed-nieuws-show voor de buitenwacht. Testa is heel bekwaam om zich voor te doen als tovenaar. Dat is zijn magie, en zo spreekt hij ook. Het is onbegrijpelijk wat hij allemaal zegt, maar dat hoort bij een tovenaar. Die kun je niet volgen, en als je Testa wel kunt volgen, klopt het niet.'

Er is niks gemakkelijkers dan uiterlijk vertoon. Het moeilijkste is om de bedrijfsvoering aan te pakken. Testa had het lijnennet moeten doorlichten en aanpassen, kijken of de lijnen nog rendabel zijn, of ze zijn meebewogen met de bevolkingsconcentraties, of de bezetting goed is, enzovoort. Dat is het moeizame werk van het leiden van een railbedrijf. Niet gebeurd.

'Er is een tendens, ook bij de NS, dat mensen die van het vak verstand hebben, uit de top van de onderneming worden gedreven. Er zit niemand meer in de top van de NS die verstand heeft van het leiden van een railbedrijf. Er zijn allemaal managers binnengehaald, mensen van buiten.

'De manager is een verlosser geworden, een nieuwe heiland, een tovenaar. Veel bedrijven zuchten daaronder. De mensen die verstand van zaken hebben, worden geminacht en de manager wordt op een voetstuk geplaatst. Dat is de diepere betekenis van het demasqué van de verzelfstandiging die we nu beleven.

'Het gemeentebestuur kent maar één verlangen: geen problemen krijgen met het GVB. Het gemeentebestuur wil het GVB op afstand zetten door het te verzelfstandigen en te laten controleren door een raad van commissarissen. Het is een illusie te denken dat je een bedrijf kunt verbeteren door het te verzelfstandigen. Sommige mensen stellen dat de politiek hen belemmert een goed beleid te voeren, maar dat is gewoon onzin. Ik heb nog nooit gezien dat dat nou van wezenlijke betekenis is geweest voor de exploitatie van zo'n bedrijf.

'Weet u wat het wel is? De wethouder wil af van de verantwoordelijkheid. Waarom? Omdat ze denkt: dit is een lastig dossier, waarop je behoorlijk onderuit kunt gaan.

'Het publiek zal de overheid altijd verantwoordelijk houden voor de prestaties, want het GVB blijft een overheidsbedrijf dat voor het grootste deel door de overheid wordt betaald. De overheid kan zich niet onttrekken aan die verantwoordelijkheid. Als men een raad van commissarissen wil, wil men weg uit de politieke sfeer. Men wil dan gewoon geen echt toezicht. Want is er nou mooier voor een directie om meerdere toezichthouders te hebben? Wie vele bazen heeft, heeft er bij wijze van spreken geen.

'Je moet dus niet verzelfstandigen, maar een statuut maken waarin je de zelfstandigheid van de directiebeslissingen regelt. Dan heb je met een geringe ingreep hetzelfde tot stand gebracht, namelijk dat politici niet op de directiestoel gaan zitten. Binnen randvoorwaarden geldt het non-interventiebeginsel: heeft het bedrijf zijn zaakjes voor elkaar, dan is er in feite geen politiek bestuurder of raadslid die kan, mag en zal ingrijpen.

'Directeuren van overheidsbedrijven hebben het allemaal over politieke druk, maar welke directeur heeft nou ooit tegen de politiek gezegd: ''Dat doe ik niet, en als je het toch doorzet neem ik gewoon mijn ontslag?'' Nou?

'Testa zegt: als de ambtenaren meer loon krijgen of minder mogen werken, komt dat op mijn bordje. En denkt hij dan dat hij op lagere loonkosten komt als hij zelf een CAO mag afsluiten? Ziekenhuizen hebben dat ook lang beweerd, maar de loonontwikkeling is daar nog nooit zo explosief geweest als toen ze zelf de CAO mochten afsluiten.

'Ik denk dat werknemers in dit geval beter ambtenaar kunnen blijven. Voor je het weet, formuleren de bonden draconische voorwaarden. Dan willen ze alle voordelen van de beloning van het particuliere bedrijf en alle zekerheden van het ambtenarenbestaan. Dat vinden de bonden heerlijk.

'De vraag is de directie controleert. Het GVB wil daarvoor een raad van commissarissen. Maar het is een veel gezondere situatie dat degene die betaalt, controleert. Dat is een existentiële regel. Het is een illusie te denken dat een raad van commissarissen de panacee is voor het controlevraagstuk. Kijk naar de NS - daar heb je de merkwaardige situatie dat de minister geen greep meer heeft op de onderneming.

'Als ik terugkijk op de gedachtenwisseling tussen de directie van de NS en de raad van commissarissen waar ik in de jaren zeventig deel van uitmaakte, ben ik weinig positief. Zodra het maar enigszins kritisch werd voor de directie, ging de raad van commissarissen achter de directie staan, ook als dat helemaal niet gepast was. Van een feitelijke controle was geen sprake.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden