De man wil heus wel, maar de mannenpil nog niet

De anticonceptiepil voor mannen is in zicht, meldden Amerikaanse biologen deze week. Anderen zien nog grote obstakels. Dat er een grote markt is, is wel zeker. Maar eerdere pogingen om een mannenpil te ontwikkelen draaiden uit op een deceptie.

'Alsof je hem in een warme vuilniszak steekt.' Zo omschreef de Amerikaanse Hollywoodacteur Jack Nicholson ooit zijn afkeer van condooms. Veel mannen zullen hier iets genuanceerder over denken, maar feit blijft: het aanbod aan anticonceptiemiddelen voor de man is karig. Steriliseren of een condoom om doen, dat zijn de opties. Vergelijk dat eens met de mogelijkheden voor vrouwen: van spiraaltjes tot combinatiepillen, en van hormoonimplantaten tot anticonceptieringen.


Valt er voor mannen ook iets slims te verzinnen? Een gebruiksvriendelijk product waarmee hij zichzelf tijdelijk onvruchtbaar kan maken? Ja, schrijven Amerikaanse biologen deze week in het tijdschrift Cell. Onderzoekers van onder meer het Baylor College of Medicine in Houston tonen aan dat het middel JQ1 een eiwit aanvalt dat cruciaal is voor de aanmaak van spermacellen.


Mannetjesmuizen die het dagelijks krijgen toegediend, produceren drastisch minder spermacellen. Bovendien zwemmen de resterende spermatozoïden een stuk slomer dan normaal. Zet je behandelde mannetjes in een kooitje met vrouwtjes, dan doen ze 'het' even vaak als normaal, maar het vrouwtje raakt niet zwanger. Na het staken van de behandeling keert de vruchtbaarheid binnen een maand terug en krijgen de dieren gezonde nakomelingen.


Bijzonder is dat het middel de hormoonhuishouding niet beïnvloedt, terwijl daar juist decennialang - tevergeefs - op werd ingezet. Vorig jaar nog stopten de wereldgezondheidsorganisatie WHO en geneesmiddelenfabrikant Conrad vroegtijdig met een klinische studie naar hormooninjecties. Het principe achter die prik: wanneer het mannenlichaam signaleert dat er voldoende testosteron aanwezig is, staakt het de eigen hormoonproductie in de testikels waardoor de zaadproductie stil komt te liggen. Maar de behandeling bleek te veel bijwerkingen te hebben, variërend van depressies tot een verstoord libido.


Extra probleem bij dergelijke hormoontherapieën: mannen moeten regelmatig - zeg eens in de drie maanden - een injectie halen. En daar deinst de doelgroep voor terug, zegt Mirjam Mol-Arts, hoofd van het MSD Development Center in Oss, een van 's werelds grootste producenten van anticonceptiemiddelen.


Toch is Mol, vanaf 1 september bestuursvoorzitter van MSD, overtuigd dat er een markt is voor zo'n mannenpil. Haar bedrijf, toen nog Organon geheten, hield tot 2006 een grote klinische studie naar hormoonbehandelingen om mannen tijdelijk onvruchtbaar te maken. 'We kregen zo veel aanmeldingen van proefpersonen dat we een wachtlijst moesten maken. Veel van de mannen hadden een vaste relatie en zeiden: mijn vrouw slikt al jaren de pil, nu ben ik aan de beurt. Maar het probleem is dat hij geen simpel pilletje kan slikken. Bij onze studie moesten de mannen elk kwartaal een injectie halen, en elk jaar twee lucifergrote hormoonimplantaten in de bovenarm. Dat is te veel gedoe.'


MSD stopte met het onderzoek naar anticonceptie voor mannen, maar Mol blijft de vakliteratuur in de gaten houden. 'De nieuwe trend om hormoonvrije middelen te ontwikkelen die zich specifiek richten op de zaadproductie is veelbelovend en de data zien er steeds beter uit. Ik wacht op het moment dat een onderzoeksgroep aantoont dat hun middel ook bij mensen werkt: effectief, veilig en gebruiksvriendelijk. Pas dan begint het voor een farmaceutisch bedrijf als het onze interessant te worden.'


Hoofdonderzoeker van de Cell-publicatie, Martin Matzuk van Baylor College of Medicine, heeft goede hoop dat JQ1 die stap van muizen naar mensen kan maken. In een petrischaaltje toonde zijn onderzoeksgroep al aan dat JQ1 ook aanslaat op menselijke eiwitten die de zaadproductie regelen. 'Bovendien zijn veel van de eiwitten die betrokken zijn bij de aanmaak van sperma bij muizen en mensen identiek, in zowel structuur als functionaliteit.'


Andere onderzoekers zijn minder overtuigd van de anticonceptiemogelijkheden van JQ1. 'Ik durf er vergif op in te nemen dat dit hem niet gaat worden', zegt Anton Grootegoed, hoogleraar biochemische endocrinologie en afdelingshoofd voorplanting en ontwikkeling bij het Erasmus MC.


Hij wijst erop dat JQ1 ingrijpt op een vroeg moment van de zaadcelvorming. Dit zorgt er onder meer voor dat de testikels krimpen, een bijwerking waar de gemiddelde man niet bij staat te juichen. 'Bovendien heeft JQ1 een structuur die ook veranderingen teweegbrengt in de aansturing van het erfelijk materiaal van de zaadcellen. Dat aan de nakomelingen bij muizen op het oog niets mankeert, wil niet zeggen dat er geen afwijkingen bij mensen kunnen ontstaan.'


Grootegoed ziet betere mogelijkheden voor middelen die inwerken op de eindstadia van spermavorming. Zijn eigen groep onderzocht een eiwit dat de beweeglijkheid van spermacellen regelt. Door het gen uit te schakelen dat dat eiwit aanmaakt, legden ze de staart van spermacellen lam. En voor spermatozoïden geldt: wie niet kan zwemmen, is ten dode opgeschreven.


Andere groepen richten hun pijlen op de zogeheten ionkanalen in spermacellen, die cruciaal zijn voor de krachtige zwembeweging waarmee de zaadcel de eicel kan binnendringen. 'Ook daar wordt laat in het proces van spermavorming ingegrepen, wat de kans op bijwerkingen verkleint.'


De Rotterdamse hoogleraar hoopt vurig dat de anticonceptiepil voor mannen er ooit komt. 'De omvang van de wereldbevolking is nu al enorm. Zonder goede geboortebeperking wordt dat een onhoudbare situatie. Alleen al daarom juich ik elk initiatief voor betere anticonceptie en meer keuzemogelijkheden toe. Een mannenpil zou bovendien de gelijkheid tussen man en vrouw ten goede komen. Samen twee kinderen krijgen? Dan hij tien jaar de pil, en zij tien jaar de pil. Wel zo eerlijk.'


Maar Grootegoed betwijfelt net als Mol of de mannenpil binnen afzienbare tijd de schappen van drogist zal bereiken. Het ontwikkelen van een nieuw medicijn kost miljarden en duurt al snel tien tot twintig jaar. De mannenpil is bovendien bestemd voor een gezonde doelgroep, waarbij de lat voor goedkeuring nóg hoger ligt dan wanneer het medicijnen tegen bepaalde ziekten betreft.


Mol: 'Nieuwe anticonceptie voor mannen moet minstens zo betrouwbaar en veilig zijn als de beschikbare producten voor vrouwen. Bij de pil voor vrouwen is vijftig jaar klinische ervaring opgebouwd. Kan de mannenpil daar tegenop?'


Niet te stoppen: 1.500 spermacellen per seconde


De anticonceptiepil voor vrouwen ligt al een halve eeuw op nachtkastjes. Voor mannen is een vergelijkbaar product ondanks verwoede pogingen nog steeds niet beschikbaar. Hoe kan dat? Bij vrouwen werkt de vruchtbaarheid in een cyclus. Zo konden onderzoekers in de jaren vijftig en zestig relatief gemakkelijk 'afkijken' hoe het vrouwelijk lichaam zelf de eisprong regelt. De pil onderdrukt de aanmaak van bepaalde hormonen, waardoor er geen eicellen tot rijping komen. Bij mannen is er geen cyclisch proces. Dag in dag uit maakt hij 1.500 spermacellen per seconde aan. Een zaadlozing bevat zo'n 100-200 miljoen spermacellen. Die zal een anticonceptiepil allemaal moeten uitschakelen, en dat blijkt, zelfs in het laboratorium, een hels karwei.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden