'De man met het bootje'

De gebeurtenissen in Noorwegen werden meteen pasklaar gesneden voor het Nederlandse debat. Maar denken we werkelijk dat ons debat en de toonhoogte daarvan het belangrijkste is wat kan worden aangevoerd als verklaring voor deze verschrikkelijke zaken?

Een roos drijft in het water bij het eiland Utoya. Beeld
Een roos drijft in het water bij het eiland Utoya.

De man stond op de camping met uitzicht op het water en het eilandje. Hij dacht, ik ga helpen met mijn boot. Hij voer tot hij bange gewonde jonge mensen, die in het water waren gevlucht, tegenkwam. Die hees hij aan boord. Maar er waren er zoveel. Te veel voor het bootje. Dat was bedoeld voor vakantiepret, voor spelevaren, voor genieten op het water. Niet om mensen te redden van een meedogenloze moordenaar.

Het bootje raakte snel overbelast en begon bijna te zinken. De man vertelde dat hij genoodzaakt was om te selecteren. Zo noemde hij het zelf, een selectie maken. Hij moest beslissen wie hij zou meenemen en wie hij zou achterlaten. Dat had hij gedaan. Hij had gekozen. Aan zijn smartelijke gezicht zag ik dat hij alleen daar aan kon denken, aan wie hij had achtergelaten. Dat hij ook jongeren gered had, was voor hem geen troost. Dat noemde hij alleen terloops, alsof dit feit alleen zijn falen onderstreepte en daarmee, zo voelde het althans, het menselijk tekort.

Zo'n verhaal, en het daarin geschetst duivelse dilemma, daar denk ik lang over na. Ik ben stukken trager in het verwerken van de slachting in Noorwegen dan de meeste anderen. Met bewondering lees ik de commentaren zoals die meteen na het gebeuren in de media te vinden waren. Hoe het kwam, wat Nederland daar mee te maken zou hebben of wat het aandeel van Wilders is. Hoe Breivik tot zijn daad kwam en wie daar al dan niet direct of indirect schuldig aan zijn en wie politiek, moreel of anderszins verantwoordelijk is. Dat het hier om een Noorse SGP-er gaat, om een christenfundamentalist of een christen-conservatief of een neonazi of allemaal tegelijk. Dat het komt door de toon, de aard, de loop en de uitkomst van 'het debat'.

Het ene uur hoor ik iemand beweren dat het hier ging om een aanslag van moslimextremisten, een paar uur later blijkt dezelfde als deskundige aangeduide persoon van alles te weten over de zogeheten eenzame wolf. Dit alles zonder dat die deskundige zich genoodzaakt voelt om op te merken dat de eerdere analyse niet de juiste was.

Human interest
De analyses verdrongen al snel de verhalen van de mensen die getuige waren geweest van het gebeuren of die iemand hadden verloren door de hand van Breivik. Dat is kennelijk te veel human interest, de kitsch van zo'n ramp waar je niet te veel op in moet gaan als opiniemaker van serieuze snit. Ik wil er ook niet in zwelgen, ik wil het tot mij door laten dringen en daar ben ik dus niet zo snel in. Terwijl de ene opinie alweer weersproken wordt door de andere, denk ik nog na over de man in het bootje en wat hij voelde toen hij wegvoer van bange jonge mensen, die wanhopig naar zijn arm hadden gereikt.

Nu is het een week later en het hele gebeuren is al uitgebreid en bij vlagen competent geanalyseerd. De marges waarbinnen een scala van opinies mogelijk is, zijn gemarkeerd en het is nu zaak om daarbinnen iets verstandigs te zeggen. De mogelijkheden zijn beperkt; bevestigen, weerspreken of nuanceren van wat nu is vastgesteld over het klimaat, het debat en de ideeën die iets met dit gebeuren te maken hebben. Maar zover ben ik niet. Dit is volgens mij een ramp die wij niet erg goed kennen, waar we niet zoveel ervaring mee hebben. Of misschien is het dat niet, ik heb altijd tijd nodig om dingen te verwerken, om letterlijk stil te zijn en met open mond te kijken.

Het lijkt soms wel of Nederland een hoofdrol speelt in de slachting in Noorwegen. Daar heb ik moeite mee, met de wensgedachte dat wat wij in Nederland doen of nalaten, zeggen of verzwijgen, de gebeurtenissen in Noorwegen bepalend zouden hebben beïnvloed. Als wij op weg naar huis de lijntjes tussen de stoeptegels niet hadden aangeraakt of juist wel, dan zouden deze vreselijke moorden de Noren bespaard zijn gebleven en wanneer wij nu onze toon matigen, aanpassen of daar uitgebreid op reflecteren, dan kan 'Oslo' in de toekomst voorkomen worden. Zouden de Noren ook zo denken over de invloed van ons politieke en maatschappelijke debat?

Breivik
Ik ben begonnen met het lezen van het manifest van Breivik. Met name de stukken die hij daarin over zijn eigen leven schrijft, vind ik interessant. Het is mij opgevallen dat daar nog weinig over gezegd is. Er is wel ingegaan op het gedachtegoed van de man maar nauwelijks op hoe hij het dagelijks leven als jongeman in Noorwegen heeft ervaren, zaken die hij kennelijk zelf net zo relevant vindt als de ideeën waar hij aan refereert. Ik zeg niet dat wij het daarom ook belangrijk moeten vinden, maar het geheel negeren is ook vreemd.

Breivik heeft tot zijn zestiende deel uitgemaakt van de hiphopbeweging, waarvan hij de activiteiten beschrijft als een orgie van wangedrag en de filosofie van deze jeugdcultuur als destructief. Centraal stonden volgens Breivik de ophemeling van geweld, criminaliteit en bendes. Breivik beschrijft ook zijn vele contacten met Pakistaanse jeugdbendes, die gericht waren op het tot stand brengen van een ingewikkeld systeem van bescherming en verdediging van buurten en groepen. Met deze jongens, die Noorse meisjes consequent aanduidden als hoeren, kon hij het best vinden. Hij somt op wat hij aan geweld tegen zichzelf heeft meegemaakt van moslimjongeren en geeft aan in welke incidenten hij volgens hem wel een aandeel had of juist niet. Breivik beschrijft zijn hele ontwikkeling en de allianties die hij aanging, op zichzelf al een interessante woordkeuze, om te overleven in multicultureel Oslo.

Hij zet uiteen hoe hij vanaf 2000 al bezig is met plannen en plotten. Hij vertelt hoe hij zichzelf had ingeprent dat hij uiteindelijk van al zijn vrienden afstand moest nemen om te komen tot zijn daad. Hij geeft weer hoe hij stiekem moet gniffelen als zijn vrienden denken dat de verwijdering iets te maken heeft met geheime homoseksuele neigingen. Laat ze het maar denken, schrijft Breivik, het dient mijn doel.

Dit is allemaal zijn persoonlijke weergave en interpretatie maar het is opvallend dat nauwelijks iets van deze ervaringen met bendes, hiphop en Pakistaanse jeugdcultuur wordt genoemd, bij het analyseren van de ideologische bouwstenen van het monster Breivik. Waarom de ervaringen met de hiphopcultuur in zijn tienerjaren niet en bijvoorbeeld het christendom of de PVV wel? Dat komt doordat de gebeurtenissen in Noorwegen pasklaar worden gesneden voor ons Nederlandse debat, dat zich minder op schadelijke jeugdculturen en subculturen richt en meer op seculariteit versus religie, meer op Wilders retoriek versus weldenkende bedaardheid en meer op ideeën dan op ervaringen.

Toonhoogte
Wie dit opmerkt loopt dan snel het gevaar dat hem verweten wordt dat hij, door middel van het noemen van de hiphopcultuur of bendecultuur, af wil leiden van de werkelijke oorzaken van de daad van Breivik, namelijk ons debat. Dat is uiteraard niet mijn bedoeling maar als we toch zo ijverig bezig zijn met oorzaken en verklaringen bedenken, terwijl de jonge mensen nog ter aarde besteld moeten worden, dan moeten deze zaken er ook bij betrokken worden. Of denken we werkelijk dat ons debat en de toonhoogte daarvan het belangrijkste is wat kan worden aangevoerd als verklaring voor verschrikkelijke zaken?

Nogmaals, ik ben traag. Ik lees Breiviks epistel en denk er over na. En wanneer ik dat niet doe, denk ik aan de man met zijn bootje die, weer terug op de camping, zijn verhaal vertelt. Op de achtergrond zie je het water, waarin hij mensen heeft achter moeten laten. Ik heb een paar dagen nodig om dat beeld te verwerken en, ik zeg het maar eerlijk, te treuren. Ik heb nu geen verklaring. Dat is te laat dus voor een columnist, want de opinietrein rijdt alweer. Hij reed al vanaf de eerste minuten na de ramp toen niemand nog wist wat er gebeurd was en wat nog komen zou. Hij reed al toen de ouders nog niet wisten wat er met hun kinderen was gebeurd. De meningen werden afgevuurd op het moment dat er maar één ding belangrijk was: even een gepast kort moment van stilte.

Amanda Kluveld

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden