De man die prins Pils de statuur van een koning gaf

Flegmatiek, onafhankelijk, trouw. Coach, kneder, biechtvader. Wat moet je wel niet zijn om van een weerbarstige corpsbal een koning te maken? Het antwoord: een Jaap Leeuwenburg. Daar is er maar één van en die gaat met pensioen.

Het beroep dat Jaap Leeuwenburg bijna twintig jaar heeft uitgeoefend behoort tot de merkwaardigste ter wereld. Officieel heet het particulier secretaris - dat ruikt 19de-eeuws. Het wordt merkwaardiger als je weet wat 'particulier secretaris' in het geval-Leeuwenburg betekende: kneder, knijper, knutselaar van een nieuwe koning, die - laten we eerlijk zijn - lange tijd veel liever achter zijn computer zat te gamen dan dat hij ernaar verlangde te regeren over zijn onderdanen.


Het is amper een beroepsgroep. Wat moet je kunnen om particulier secretaris te zijn, zo men wil te mogen zijn? Het antwoord dat in de buurt komt van een waarheid is dat men een Jaap Leeuwenburg moet zijn. 'Hij is zo verdomd integer, die vent', zegt een kennis. 'En toch toegankelijk en onafhankelijk. Knap hoor, die combinatie van kwaliteiten.'


Iets specifieker: Leeuwenburg is geen buigende pinguïn, maar tegelijk is hij zo trouw als een hond aan zijn baasje. Alleen als het onontkoombaar is, figureert hij op foto's in de entourage van de koning. Het liefst is Leeuwenburg onzichtbaar. Binnen de paleismuren heeft hij geprononceerde opvattingen. Hij weet vrij precies wat hij wil. Willem-Alexander was zíjn project: hoe krijg ik een jonge vent die zit opgescheept met een opdracht die in deze tijd eigenlijk onmogelijk is, toch redelijk op zijn plaats.


Een regelmatig bezoeker van paleis Noordeinde verzekert: 'Jaap heeft waardering voor het instituut van de monarchie. Hij vindt het de moeite waard dat te beschermen. Maar hij is geen fanatieke oranjeklant. Het was voor hem vooral een interessante klus.'


Leeuwenburg gaat weg. Hij kwam naar het hof in 1995. De bedoeling was dat hij vier jaar zou blijven. Leeuwenburg is bijna twintig jaar gebleven. Nu wordt hij 65 en gaat met pensioen.


Paul Witteman, die Willem-Alexander een paar keer interviewde, noteerde: 'Men zei dat niemand zo veel invloed had op WA als deze soepele diplomaat uit Leiden, die mensenkennis paarde aan een bijna Brits gevoel voor humor, waarin zelfspot en understatement om voorrang vochten.'


Witteman kreeg in 1997 het eerste grote tv-interview met de kroonprins. Willem-Alexander was net 30 geworden en coach Leeuwenburg vond dat het tijd werd zijn pupil te presenteren als een volwassen kerel met bijbehorende maatschappelijke opvattingen. Het imago van prins Pils, de corpsbal die met een glas in de hand uit het verenigingsgebouw van Minerva komt rollen, verdiende bijstelling.


Was Witteman daarvoor de aangewezen figuur? Hij was van de linkse VARA. Hij interviewde politici op scherpe wijze. Zou de jonge pupil wel overeind blijven? Was het niet een zoeken naar het ongewisse? Daarom juist, meende strateeg Leeuwenburg. Natuurlijk kleefden er risico's aan een interview door Witteman, maar we doen geen interview door royaltypers. Een keer moest de kandidaat-koning in het diepe, nu was het moment. Als hij zou slagen, kwam hij in één keer op het droge.


De secretaris kon tevreden zijn. Meer dan drie miljoen vaderlanders keken naar het gesprek met hun toekomstige koning. De uitzending kreeg een waarderingscijfer van 7,9, wat doorgaans alleen is weggelegd voor populaire programma's van het gezellige soort.


Hoe dat vraaggesprek tot stand kwam, is illustratief voor Leeuwenburgs werkwijze. Te midden van alle behoedzaamheid die is voorgeschreven, is hij gebrand op een resultaat waarmee je vooruitkomt. De aanvraag van Witteman voor een interview lag naast tal van andere aanvragen geel te worden bij de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD), toen de tv-presentator op zekere dag werd gebeld. Dat misschien een kans bestond dat de prins der Nederlanden zou kunnen overwegen om ooit te bewilligen in een vraaggesprek. Witteman ervoer het als een spectaculaire doorbraak.


Hij kreeg nu met Leeuwenburg te maken, de kwartiermaker. Welke vragen zouden worden gesteld, mocht het ervan komen? Hoe de toon zou zijn, mocht het er van komen? Witteman voelde zich als journalist niet bevoogd, integendeel: 'Hij bracht het met een buitengewoon talent voor tongue in cheek.'


Er volgden meer verkenningen: kennismaken met de prins, op audiëntie bij koningin en prins Claus, nader kennismaken met de prins. Maar de mat was uitgerold. Paul Witteman: 'Ik kan het natuurlijk niet bewijzen, maar ik ben er vrij zeker van dat Leeuwenburg heeft gezegd: we doen het gewoon zo.'


Leeuwenburg kwam van Binnenlandse Zaken. Dat is bijzonder, omdat het hogere hofpersoneel bijna standaard van Buitenlandse Zaken komt. Daar zitten diplomaten. Dat zijn lui die nog weten hoe het hoort.


Leeuwenburg maakte halverwege de jaren tachtig op het ministerie van Binnenlandse Zaken deel uit van een betrekkelijk avontuurlijk gezelschap van vier ambtenaren. De vier deden projecten die tot dan toe veiligheidshalve werden uitbesteed aan consultants van buiten. Leeuwenburg bijvoorbeeld verdiepte zich in de eeuwige strijd met Justitie over de vraag wie wat waarover te zeggen heeft. De vier konden hun gang gaan, dwars door de roestige hiërarchie van het departement heen. 'We waren een pioniersclubje', zegt John Steegh, een van de bendeleden.


Daar vielen de kwaliteiten van Leeuwenburg al op die hem nadien zo geschikt maakten als mentor van de kroonprins. Hij was de rust zelve, altijd beheerst, altijd flegmatiek. Hij beschikt over een natuurlijke vrijmoedigheid, tegelijk toonde hij zich dienstbaar en diplomatiek. Steegh zegt over dat laatste: 'Jaap kon goed leiding geven. Een van ons deed dat vrij stevig. Ik herinner me dat je het bij Jaap niet eens merkte.'


Wat ook hielp, was dat Leeuwenburg niet rechten had gestudeerd in het traditionele Leiden, maar in Amsterdam, waar het klimaat opstandig was eind jaren zestig, begin jaren zeventig. Hij wilde naar de grote stad om meer van de wereld te zien dan gebruikelijk was in het eigen, beschermde milieu van het Zuid-Hollandse dorp Ouderkerk aan den IJssel.


Leeuwenburg ontwikkelde zich al snel tot trait-d'union tussen moeder en zoon. Beatrix had het kneden voor eigen rekening willen nemen, om er zeker van te zijn dat het goed kwam. Een zoon in de contramine werd haar deel. Ze moest inzien dat een buitenstaander, een Leeuwenburg aanzienlijk verder kon komen.


In 2009 verhuisde Leeuwenburg van Willem-Alexander naar Beatrix. Het maakte duidelijk hoezeer hij het vertrouwen had gewonnen van de familie. Zijn benoeming tot algemeen secretaris van de koningin werd gezien als een opmaat naar de overdracht van de troon. Leeuwenburg was toen veertien jaar lang de biechtvader geweest van Willem-Alexander, zijn missie was voltooid.


De koning die is afgeleverd is in vrij vergaande mate vintage Leeuwenburg. Hij heeft Willem-Alexander op het spoor gezet van een meer maatschappelijke invulling van het koningschap. Sport was best als hobby, maar als pakket had het te weinig diepgang. Een louter ceremoniële taakuitoefening zou tot balorige verveling leiden. Even werd gedacht aan emerging markets als specialisme, Willem-Alexander als delegatieleider naar landen in opkomst. Te veel foute regimes in die sector, was de conclusie.


Uiteindelijk viel de keuze op watermanagement als het thema dat het koningschap van Willem-Alexander een zeker gewicht moest geven. Zonder slag of stoot ging het niet. Premier Kok had aarzelingen; zou Willem-Alexander niet voortdurend op stap zijn in verre buitenlanden? Jan Hoedeman en Remco Meijer, die de biografie schreven van Willem-Alexander, noteerden: 'Jaap Leeuwenburg heeft veel druk moeten zetten.'


Is het eigenlijk geen hondenbaan? Ze maken het je niet gemakkelijk, de Oranjes, veeleisend als ze zijn. 'En als er dingen fout gaan, kan de irritatie buitensporig zijn', merkt een intimus op. Leeuwenburg incasseert veel, wordt verzekerd. 'Maar hij laat niet over zich lopen.'


Hij kent de koning als zijn eigen kind. Hij kent diens zenuwachtigheid, die hem tot een hark maakte, diens angst om in de fout te gaan. Leeuwenburg ziet van verre of gelazer dreigt. Toch heeft ook hij Willem-Alexander niet kunnen behoeden voor alle onheil.


In maart 2001 bijvoorbeeld gaf de prins een geïmproviseerde persconferentie in New York, in het prachtige gebouw van de Republikeinse Vrouwenclub op de hoek van Fifth Avenue en 51st Street. Jaap Leeuwenburg was er niet bij. De verloving met Máxima was op handen, aan het thuisfront gonsde het over het foute verleden van zijn Argentijnse schoonvader Jorge Zorreguieta. De prins betoogde dat 'de vuile oorlog' helemaal niet zo vuil was geweest als wel werd beweerd. Hij verwees naar een artikel in een Argentijnse krant, 'een open bron' in de woorden van Willem-Alexander. Weldra zou blijken dat het artikel, een open brief, afkomstig was van generaal Videla, Argentijns president tijdens de vuile oorlog. De prins had zich in zijn naïviteit verlaten op informatie van zijn aanstaande schoonvader.


Leeuwenburg vroeg zich af waarom hij was thuisgebleven, waarom hij erop had vertrouwd dat zijn pupil inmiddels in het diepe kon zwemmen.


Ze zijn altijd blijven vousvoyeren. Het is 'meneer Leeuwenburg' en 'Koninklijke Hoogheid'. Willem-Alexander heeft een keer voorgesteld om elkaar in het vervolg met je en jij aan te spreken. De particulier secretaris is er niet op ingegaan. Hij begreep misschien beter dan de prins dat hoe vertrouwd ze ook zijn met elkaar, onafhankelijkheid de kracht is van Leeuwenburgs positie. Je moest niet willen dat die relatie zou ontaarden in 'Jaap' en 'Alex'.


CV Jaap Leeuwenburg


1949 geboren in Ouderkerk aan den IJssel


1970-1972 opleiding tolk-vertaler Russisch in militaire dienst


1972-1980 rechtenstudie in Utrecht en Amsterdam


1982-1995 diverse functies ministerie van Binnenlandse Zaken


1988-1995 vicevoorzitter en voorzitter D66 Oegstgeest


1995-2009 particulier secretaris prins Willem-Alexander, vanaf 2002 ook van prinses Máxima


2009-heden algemeen secretaris koningin, nu prinses Beatrix


Jaap Leeuwenburg woont in Oegstgeest, is getrouwd en heeft twee kinderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden