POSTUUM

De man die marteling tot routine maakte

De prijs voor de stabiliteit die generaal Kenan Evren Turkije in 1980 bracht, was hoog. Politiek en samenleving worstelen nog altijd met zijn nalatenschap.

Voormalig Turkse premier Kenan Evren in zijn presidentiële kamer in 1982.Beeld epa

De zaterdag op 97-jarige leeftijd overleden generaal Kenan Evren maakte een eind aan de anarchie die eind jaren zeventig heerste in Turkije. Maar de geschiedenis zal anders over hem oordelen: als de man die honderdduizenden liet opsluiten, marteling in de gevangenissen tot routine maakte en tientallen mensen lieten executeren of ophangen. Vorig jaar werd hij door een rechtbank wegens 'misdrijven tegen de staat' veroordeeld tot levenslang, samen met een medecouppleger, oud-luchtmachtcommandant Tahsin Sahinkaya (89). Een cel hebben de twee oude mannen echter nooit van binnen gezien.

Toen Evren in september 1980 met een groep generaals de regering van de sociaal-democratische premier Bulent Ecevit opzij schoof en zichzelf tot president liet benoemen, woedde er een halve burgeroorlog in de straten van de Turkse steden. Linkse activisten en rechts-nationalistische Grijze Wolven bestreden elkaar met vuurwapens en explosieven. Ook soennieten en alevieten gingen elkaar te lijf. In het zuidoosten van het land waren de Koerden in opstand gekomen. Het geweld kostte zo'n vijfduizend mensen het leven. Begin 1980 vielen in de Turkse steden acht doden per dag.

De coup van Evren maakte hier snel een eind aan, tot opluchting van zeer veel Turken, die niet langer ongerust hoefden te zijn als ze hun kinderen naar school stuurden. Voor de rust werd echter een prijs betaald. De militaire junta pakte vooral de linkse onruststokers keihard aan, en in mindere mate de Grijze Wolven en andere militanten. Het was de derde militaire staatsgreep in Turkije sinds 1960 en tevens de hardvochtigste. Politieke partijen werden verboden, 650 duizend mensen verdwenen in de gevangenis, 49 mensen kregen de doodstraf, zo'n 300 anderen stierven in de gevangenis als gevolg van geweld.

Kenan Evren tijdens een persconferentie in Ankara, Turkey, 12 September 1980.Beeld epa

Martelingen

De Koerdische rebellie werd door het leger op buitensporig wrede wijze de kop ingedrukt. Althans, dat was de bedoeling. In werkelijkheid hadden de grootschalige martelingen in de gevangenis van de Koerdische stad Diyarbakir een tegengesteld effect. Ze voedden de verbetenheid van het verzet van de separatistische PKK.

Spijt heeft Evren nooit betoond over de repressie. 'Wat hadden we dan moeten doen?', zei hij in 1984. 'Ze niet executeren en ze voor hun verdere leven verzorgen? Moet ik de verrader voeden, de moordenaar van de soldaat die zijn leven heeft gegeven voor het land? Wie zou dat accepteren?' Tijdens zijn proces vanaf 2012 (dat hij weigerde bij te wonen) gaf hij een verklaring per video vanaf zijn ziekbed. 'Wat we deden was op dat moment goed, en als het vandaag gebeurde, zouden we opnieuw een militaire staatsgreep plegen.'

Turkse demonstranten voor het gerechtshof in Ankara in Turkije, 2012. Ze houden foto's omhoog houden van mensen die geëxecuteerd of overleden zijn in de gevangenis tijdens de militaire coup in 1980.Beeld epa

'Een hele generatie werd vernietigd', zei zondag Celalettin Can, woordvoerder van een organisatie van oud-gevangenen over de periode van militair bestuur. 'De toekomst van Turkije werd verduisterd.' Inderdaad heeft het generaals­bewind, dat al na drie jaar plaatsmaakte voor een min of meer democratisch gekozen regering (Evren zelf bleef tot 1989 staatshoofd) een erfenis nagelaten die nog altijd haar schaduw werpt over de Turkse politiek en samenleving. De generaals stelden een grondwet op waarin 'niet de burgers tegen de staat worden beschermd maar, omgekeerd, de staat tegen zijn burgers', schrijven Joost Lagendijk en Nevin Sungur in het boek De Turken komen eraan! Veel macht kwam te liggen bij de door militairen bemande Nationale Veiligheidsraad.

Portretten van mensen die gedood of gemarteld zijn tijdens de militaire coup in 1980.Beeld afp

Sindsdien heeft de grondwet tientallen amendementen ondergaan. De laatste wijziging, in 2010, maakte het proces tegen Evren en Sahinkaya mogelijk. De Nationale Veiligheidsraad is inmiddels flink gekortwiekt, net als de invloed van de militairen als hoeders van de seculiere staat. Het raamwerk van de grondwet staat echter nog overeind. 'Het keurslijf van 1982 blijft wringen', aldus Lagendijk en Sungur. De parlementsverkiezingen van 7 juni gaan mede over de inhoud van een nieuw op te stellen grondwet. De generaals schreven in 1983 parlementsverkiezingen uit in de verwachting ze naar hun hand te kunnen zetten, maar dat pakte iets anders uit. De kiezers waren eigenwijs en brachten de liberale econoom Turgut Özal aan de macht. Als premier gaf hij de krachten van de vrije markt ruim baan in Turkije. Daarmee legde hij de basis voor het economisch groeiwonder dat Turkije vanaf 2002 beleefde onder de huidige president (voorheen premier) Tayyip Erdogan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden