De man die geen tsaar wilde zijn

Zijn fijne gevoel voor humor openbaart zich zelden. Hard en zakelijk, op het kille af soms, hield hij het zinkend schip Europa op koers. Waarom doet deze man een forse stap terug?

Europa kent hem als de 'begrotingstsaar'. Iedere andere eurocommissaris zou naast zijn schoenen lopen bij zo'n eretitel. Zo niet Olli Rehn. De Fin verafschuwt zijn bijnaam. Niet alleen omdat hij het tegendeel van een begrotingsbeul is - Olli geldt als de gemoedelijkheid zelve - maar het begrip tsaar geeft hem een vieze smaak: zijn Finland werd meer dan een eeuw door Russische tsaren overheerst.


Hij werd gehaat in Zuid-Europa en vernederd door economen van wereldfaam als Paul Krugman en Paul De Grauwe. 'Wie is Olli?', sneerde een zwaar geïrriteerde Belgische minister Paul Magnette in 2012. Dat Rehn als Europees commissaris voor economische en monetaire zaken toezag op de afgesproken zware financiële ingrepen, kon de Belg niet verkroppen. Welnu: Magnette, Krugman en eurozwak Europa kunnen gerust zijn. Rehn verdwijnt, althans uit de Commissie. Vanaf vandaag is hij europarlementariër, één van de 751, en gaat hij zich bezighouden met 'groene economie'. Een kleine wissel voor Europa, een reuzensprong achterwaarts voor Rehn. Een prestigieuzere baan - zoals de eerste vaste voorzitter van de eurogroep - zit er vooralsnog niet voor hem in.


Dat Rehn mikpunt van publieke woede zou worden, stond niet in de sterren geschreven. Zijn eerste mandaat als commissaris voor uitbreiding (2004-2010) gaf hem louter wat lokale bekendheid in Kroatië, IJsland en Turkije. Rehns 'doorbraak' kwam in najaar 2009 toen de net herkozen Commissievoorzitter Manuel Barroso hem vroeg de zware portefeuille economische zaken te nemen. Barroso wilde iemand waarop hij blind kon vertrouwen en wiens ego kleiner was dan dat van hemzelf. Daarbij voorzag niemand dat enkele maanden later de grootste financieel-economische crisis in de geschiedenis van de EU zou losbarsten. Eentje die de euro én de Unie dreigde te verzwelgen.

Discipline

Met ijzeren discipline en grote loyaliteit heeft hij zich van zijn taak gekweten. Vrijwel elke zondag bracht hij met zijn staf door op kantoor om net voor het openen van de beurzen in Azië een euroland te redden of een heikel besluit door te duwen. Haastig werden dan de pizzadozen op zijn bureau weggeschoven als de teleconferentie van start ging.


Het EU-medicijn tegen de crisis was even hard als simpel: saneren en hervormen, om het vertrouwen van de financiële markten terug te winnen. Nooit heeft Rehn hier afstand van genomen, ook niet in kleine kring. Het had ook niet uitgemaakt, zegt een nauw betrokken ambtenaar. 'Het schip Europa was zinkende. Er zat een gapend gat onder de waterlijn en alleen Duitsland kon dat gat stoppen. Berlijn betaalde, Berlijn dicteerde het beleid. Het ging niet om argumenten maar om centen.'


Vooral de Amerikaanse econoom Krugman richtte zijn gifpijlen op Rehn. Hij vergeleek diens ideeën met 'kakkerlakken' die, hoe je ze ook probeert te vernietigen, steeds weer uit het afvoerputje omhoog kruipen. In zijn invloedrijke column in The New York Times sabelde Krugman het beleid van de eurocommissaris neer als Rehn of Terror, een woordspeling op Rehns vermeende schrikbewind, dat economieën kapot zou bezuinigen.


Krugman benadrukte dat hij nooit op de man speelde door Rehns moeder een hamster te noemen of te beweren dat diens vader naar vlierbessen stonk. Een even curieuze als pijnlijke opmerking: Rehns moeder was kort daarvoor overleden en haar begrafenis moest met een week worden uitgesteld omdat Rehn door zijn werk niet weg kon uit Brussel.


Rehn bleef stoïcijns onder de verbale aanvallen. Beleefd antwoordde hij dat Krugmans woorden hem deden denken aan wat ze in Finland 'gemodificeerde waarheid' noemen: leugens dus.


De enige keer dat Rehn zich echt belazerd voelde, was in het najaar van 2010. Volkomen onverwacht kondigden bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Nicolas Sarkozy in de badplaats Deauville aan dat investeerders en spaarders geschoren moesten worden als een land failliet dreigde te gaan. Een ommezwaai in beleid - de Europese Centrale Bank reageerde furieus - waar Rehn totaal buiten was gehouden. 'Hij voelde het als verraad, een mes in zijn rug, een samenzwering', vertelt een ambtenaar. Maar zelfs die woedeaanval veroorzaakte niet meer dan een licht schudden van zijn rechterhand.

Pointe

Opvallend is hoe zijn team met hem wegloopt. Iedereen noemt hem vol warmte bij zijn voornaam. Waar collega-commissarissen zich nogal eens gedragen als keizers zonder wereldrijk, is Rehn zichzelf gebleven: bescheiden, fatsoenlijk, met oog voor de privésores van zijn ambtenaren. Ook de hitte van de crisis heeft hem niet omgesmolten tot een gehard en gewiekst politicus. Hij opereerde als vakminister en bemoeide zich nauwelijks met discussies in de Commissie over andere onderwerpen. Dit in tegenstelling bijvoorbeeld tot commissarissen als Barnier (interne markt) en De Gucht (handel), die over alles een mening ventileren.


Communicatief drijft Rehn zijn toehoorders tot wanhoop; vooral Duitse diplomaten hebben een allergie voor de Fin opgebouwd. Hoewel ze Rehn inhoudelijk steunen - de Europese begrotingsdiscipline is made in Germany - gruwen ze van diens trage antwoorden waarin uh-uh het meest voorkomende woord is. Hoe dicht de eurozone ook langs de afgrond scheerde, aan de dictie van Rehn was het niet te horen.


Zijn monotone spreekstijl werd als kilheid uitgelegd, als gebrek aan compassie (met de werklozen) en urgentie. Onzin, verzekeren zijn ambtenaren. Hij kan gewoon niet anders. 'Als hij een grap maakt, gaat de pointe vaak verloren omdat niemand merkt dat hij niet meer serieus is', zegt een van hen. Tekenend was de manier waarop hij op 19 juni afscheid nam van het Brusselse perscorps. Met dodelijke ernst bedankte hij de journalisten voor hun 'onwrikbare steun en volledige begrip' de afgelopen jaren. 'Ik geloof dat hij ironisch is', twitterde een vertwijfelde Financial Times-correspondent.


In kleiner verband is Olli beter. Dan komt zijn droge humor tot zijn recht, is hij scherp en verdringt zijn kennis van zaken (ook over voetbal en rock 'n' roll) het gehakkel. Befaamd zijn de kerstdiners die hij voor zijn naaste medewerkers organiseerde. Na de maaltijd op de bovenste verdieping van het commissiegebouw zakte het gezelschap af naar Rehns kantoor, drie etages lager. Voor een borrel en karaoke - in het Fins.


Rehn is een onconventioneel politicus op meerdere vlakken. Ondanks de gigantische werklast bleef hij zo vaak mogelijk meedoen met Finland United, een voetbalclub van Finse expats in Brussel. Hij speelt met rugnummer 14, een hommage aan Johan Cruijff. 'Sinds 1974', laat hij weten, het jaar dat het Nederlands elftal de wereldbeker aan Duitsland verloor. 'Maar vertel het niet aan de Duitsers', verzoekt hij beleefd.


Als Fin zag hij er ook geen probleem in om midden in de crisis een vijftal journalisten uit te nodigen voor een goed gesprek in de sauna. 'De naakte waarheid', werd deze saunasessie als snel genoemd. Het kwam Rehn op boze reacties van vrouwelijke journalisten te staan die zich buitengesloten voelden.


De politieke erfenis die Rehn achterlaat is de veel grotere controle vanuit Brussel op het financieel-economische beleid van de lidstaten. Mits volgehouden leidt dit de eurolanden volgens Rehn naar meer welvaart en banen. EU-ambtenaren vergelijken zijn werk met de zware sanering die bondskanselier Schröder tussen 2002-2005 in Duitsland doorvoerde en waar Merkel nu van profiteert. 'Rehn krijgt geen bloemen bij zijn vertrek. Maar wel een milder oordeel in de geschiedenis.'


EU-ambtenaar over een afspraak tussen Angela Merkel en Nicolas Sarkozy. Zij hielden Rehn erbuiten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden