De man die de JSF nekt

In zijn vrije tijd ging Johan Boeder zich verdiepen in het JSF-dossier. Hij verwierf zo veel status en invloed in Den Haag dat het sommige defensiedeskundigen nijdig maakt. Portret van een amateur die medebepalend is voor het Kamerdebat van vandaag.

Een van de dingen die mensen maar niet kunnen begrijpen over Johan Boeder (53) - door vriend en vijand omschreven als groot kenner van de Joint Strike Fighter, zo niet de grootste in Nederland - is dat hij een amateur is.

De meeste mensen die zich in de publieke discussie over de straaljager mengen - politici, generaals, lobbyisten, journalisten - doen dat omdat ze ervoor worden betaald. Maar Boeder doet het voor niets. Hij is zich vanaf eind 2007 gaan verdiepen in de complexe materie, naast zijn werk als eigenaar van Bever Automatisering, dat software voor de agrarische industrie ontwikkelt.

Zijn bevindingen publiceert hij in een nieuwsbrief en op zijn door politiek en media veelgelezen site JSF Nieuws.nl. Daarnaast voorziet hij Tweede Kamerleden van informatie. Aanvankelijk alleen ongevraagd, maar parlementariërs zijn Boeder steeds meer gaan vragen.

Dit is inmiddels routine geworden. Als Johan Boeder iets te melden heeft, luistert de politiek; met name de partijen die kritisch zijn over de JSF.

Ook deze week zochten Kamerleden contact met hem, in aanloop naar het debat van vandaag - misschien wel het belangrijkste over het toestel uit deze kabinetsperiode.

'Johan', zo zegt Jasper van Dijk, defensiewoordvoerder van de SP, 'is waarschijnlijk de grootste JSF-kenner van Nederland. Hij heeft me altijd buitengewoon goed geïnformeerd, en snel ook. Ik heb hem net nog vragen gemaild, in voorbereiding op het debat.'

'Johan Boeder', zegt defensiespecialist Angelien Eijsink van de PvdA, 'heeft mij meer geleerd over de JSF dan wie dan ook, en ik ben blij dat ik me aan zijn kennis heb mogen optrekken.' De afgelopen jaren overlegde Eijsink voorafgaand aan debatten diverse malen met Johan Boeder en andere burgerdeskundigen.

'Hij heeft zich ontwikkeld tot een eenpersoons tegenmacht van Defensie', zegt oud-Defensiemedewerker Bert Kreemers, die promoveerde op een studie naar de aanschaf van de voorganger van de JSF, de F-16. 'Er is feitelijk niemand anders.'

Nijdig

Dat een amateur een dergelijke status en invloed heeft verworven in Den Haag, maakt sommige defensiedeskundigen nijdig.

'Die man', zegt luitenant-generaal b.d. Dirk Starink, oud-bevelhebber der luchtstrijdkrachten en nu voorzitter van industrielobbygroep Netherlands Aerospace Group, 'verzamelt elk stukje informatie dat kan bijdragen aan negatieve beeldvorming over de JSF. Die website oogt objectief, maar het is allemaal zeer subtiel negatief. En Kamerleden weten dat niet.'

'Die Boeder', zegt Mat Herben, oud-LPF'er en nu adviseur bij lobbygroep Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid, 'verspreidt desinformatie die door de Kamer wordt gevreten. We zijn in Nederland bezig de kip met de gouden eieren te slachten en een van de drijvende krachten daarachter is Boeder. Een amateur.'

Dat Boeders informatie toch ook vaak blijkt te kloppen, zoals Herben toegeeft, maakt hem juist wantrouwend. 'Ik heb er wel ideeën over. Maar heb jij je wel eens afgevraagd waarom een gewone burger zo veel tijd steekt in zo'n complex dossier?'

Dat is een goede vraag, en Herben wacht niet op een antwoord. 'Er zijn volgens mij maar twee mogelijkheden. Eén: Boeder werkt voor de SP. Of twee: Boeder wordt betaald door Saab (de ontwikkelaar van de meest serieuze tegenkandidaat van de JSF, de Gripen, red.). Het zou me niet verbazen, want Boeder was voorzitter van de Saab Club Nederland.'

Johan Boeder kent de verwijten, zegt hij in zijn woning in Kesteren, een verbouwde boerderij die tevens dienst doet als kantoor van Bever Automatisering. 'Maar ik ben geen lid van een politieke partij en ik word niet betaald door Saab. Ik heb telkens aangeboden om mijn bankafschriften te komen bekijken. Maar daar generen ze zich dan voor. En voorzitter van de Saab Club? Ik ben wel lid. Maar de auto's en vliegtuigen hebben niets met elkaar te maken.'

Een voorkeur voor de Gripen heeft hij niet, ook al zegt hij er bewondering voor te hebben dat Saab straaljagers maakt. 'Maar ook aan de Gripen zitten tal van risico's.'

Waarom hij zich dan wel op de JSF heeft gestort? 'In het kort: uit morele verontwaardiging over de ondoorzichtige en ondemocratische manier waarop dit toestel ons door de strot wordt geduwd', zegt hij. 'Maar ik beleef er ook plezier aan.'

Als tiener is Johan Boeder gefascineerd door de luchtmacht. Na zijn vwo schrijft hij soms stukken over luchtvaart voor het Reformatorisch Dagblad. 'Ik leerde toen hoe gemakkelijk het was om contacten te leggen, zelfs met hoge mensen.'

Gretigheid

Als liefhebber zou hij die contacten blijven onderhouden, ook toen hij zich ontwikkelde tot softwareontwerper. Dat netwerk zou van pas komen toen de ontwikkeling van de JSF het pad kruiste van een van Boeders eigenaardigheden: een gretigheid om zich te verdiepen in ingewikkelde zaken die niet de zijne zijn.

Hij opent een inloopkast met tientallen ordners. Daarin zitten dossiers van zaken waarmee hij niet te maken had, maar waarin hij zich toch verdiepte. De mate van interesse blijkt uit het aantal ordners. Zo stortte Boeder zich onder meer in de ramp met de Hercules uit 1996 (zeven ordners), maar ook in niet-luchtvaartgerelateerde onderwerpen.

Snelle jongens in Jaguars

Eén ordner had te maken met een faillissement van textielbedrijf Bentex, waar 'snelle jongens in Jaguars de boel belazerden'. Een klant vertelde hem erover, en hij dook erin (drie ordners). Een andere zaak betrof wijzigingen in een bestemmingsplan, 'waar mensen onder valse voorwendselen agrarische grond omtoverden tot industriegrond, waardoor de grondprijs steeg' (zeven ordners).

Onrecht en complexe dossiers boeien hem. Die twee staan met elkaar in verband. 'Dat zijn vaak zaken waarin politici zich makkelijk verliezen. Met als resultaat dat een klein groepje ingewijden de discussie bepaalt. Dat kan ik niet velen.'

De Joint Strike Fighter was het volgende dossier waarop de activistische belastingbetaler Johan Boeder stuitte - een zeer groot dossier dat veel ordners en harde schijven vult.

Tijdens de Vierdaagse van Nijmegen van 2007 wandelde hij een stukje op met een Noorse militair. Die vertelde hem dat het op dat moment enige JSF-testtoestel twee maanden daarvoor een noodlanding had gemaakt: er zouden ontwerpfouten zijn. Boeder, tot dan toe enthousiast over de JSF, wist niet wat hij hoorde.

Op internet vond hij een paar berichtjes die het voorval bagatelliseerden. Dat maakte hem kwaad: elk kleine stapje in de ontwikkeling van het toestel werd in persberichten als grote doorbraak gepresenteerd. 'Maar over een herontwerp? Niets! Als ik als ontwerper dat woord hoor, dan gaan alle signalen op rood. En dan moet ik me gaan verdiepen.'

In september probeerde hij eerst journalisten aan het werk te zetten. Die toonden geen interesse. Boeder besloot het stuk zelf te schrijven. Drie maanden later was hij klaar. In het stuk ('JSF Hit By Serious Design Problems') beschrijft Boeder hoe de JSF al zeven maanden aan de grond stond, dat dit aan ontwerpfouten lag en dat het toestel veel duurder zou worden.

Hij stuurde de tekst naar het ANP, maar dat zag er geen nieuws in en wilde zijn bijdrage alleen tegen betaling van 400 euro verspreiden. Hij ging akkoord - Boeder wordt dus naar eigen zeggen niet betaald om zich te verdiepen in de JSF, hij betaalt zelf.

Voor Herben is dat onbegrijpelijk. 'Die site van hem kost ook geld. Ik heb zelf eens geïnformeerd wat een pro-JSF-site zou moeten kosten. Minimaal 20 duizend euro per jaar, werd me verteld. Wie doet dat nou van zijn eigen geld?'

Raar

Boeder: 'Het zegt veel over Herben dat hij dat raar vindt. Sommige mensen sponsoren de tennisclub, anderen worden lid van een politieke partij. Ik doe dit.'

Het artikel werd in binnen- en buitenlandse media nieuws, GroenLinks-Kamerlid Mariko Peters vroeg de minister van Defensie om opheldering. De volgende dag zat Boeders mailbox vol met berichten van tipgevers uit de luchtvaartbranche, Defensie en de politiek; een groep met wie hij informatie ging uitwisselen.

De snelheid waarmee Johan Boeder vervolgens gezag verwierf, is verbazingwekkend. Al in mei 2008, een half jaar na zijn eerste publicatie, haalde PvdA-Kamerlid Eijsink hem voor het eerst als deskundige naar de Kamer. Hij gaf daar een powerpointpresentatie met als titel De trein naar Venetië. In 2009 en 2010 werd hij weer als deskundige naar de Kamer gehaald.

Volgens Boeder is het een voordeel dat hij hobbyist is. 'Sommige mensen zeggen: jij speelt onderzoeksjournalist. Nu heb ik geen onbeperkte tijd, maar ik heb ook geen hoofdredacteur die tegen me zegt: stop maar met graven, dit duurt te lang zonder dat het wat oplevert.'

Tijd maakt hij. Sinds 1984 staat Boeder elke dag rond vier uur 's ochtends op. 'Ik ben tot mijn spijt nooit naar de universiteit gegaan, dat lag aan de thuissituatie. Maar ik wilde me wel blijven ontwikkelen. Bovendien: tussen vier en acht is het lekker stil. Daarna begint de hectiek: de telefoon gaat, mensen lopen binnen.' Na het eten pakt hij de draad tot 12 uur op; en alleen op zondag werkt hij niet, uit geloofsovertuiging.

Zodoende groeide Boeder en JSF Nieuws.nl uit tot de grootste bron van informatie over het gevechtsvliegtuig buiten Defensie.

Ook het ministerie merkte de site op. Kolonel Robert Geerdes, toenmalig projectleider vervanging F-16, zou volgens NRC Handelsblad in 2008 berichten op JSF Nieuws.nl hebben geplaatst en onderzoek hebben gedaan naar de personen achter de site.

Toenmalig staatssecretaris Jack de Vries schrijft in een e-mail dat hij JSF Nieuws.nl 'intensief' volgde. 'Een onderzoek naar Boeder is mij niet bekend. We hebben natuurlijk wel eens gevraagd wie hij is, maar dat lijkt me logisch in het kader van de stakeholderanalyse.'

Voorstanders van de JSF dichten hem veel invloed toe. Mat Herben: 'Een zin die je vaak in het parlement hoort, is dat de JSF een 'bodemloze put' is, duurder dan concurrenten. Dat is apekool, maar iedereen gelooft het. En als je kijkt wie de bron achter zulke 'informatie' is, blijkt telkens dat het Johan Boeder is.'

Omdat Defensie volgens Herben te weinig communiceert, 'lijkt het vaak alsof Boeder de enige bron van informatie over de JSF is in Nederland'.

Dat de Kamer Boeder als deskundige heeft gehoord, vindt Herben 'een blamage'. 'Hij doet simpelweg het huiswerk van Kamerleden, hij checkt openbare bronnen. In feite reikt zijn kennis niet verder dan de kennis van een voetballiefhebber over Bert van Marwijk. Kennelijk is de JSF voetbal geworden: iedereen kan er zinnige dingen over zeggen.'

Tegenmacht

Oud-Defensiemedewerker Kreemers: 'Boeder baseert zich inderdaad op openbare informatie. Het probleem is alleen dat er zo veel informatie is. De Kamerleden kunnen die niet allemaal doorspitten. En wie wel? Boeder dus, en daarmee biedt hij tegenmacht.'

Het debat van vandaag kan Johan Boeder niet erg interesseren, ook al wil een Kamermeerderheid uit de ontwikkelingsfase van de JSF stappen. 'Maar het kabinet zal zeggen: wij zijn demissionair, we leggen de motie naast ons neer.'

En dus vreest Boeder dat Nederland uiteindelijk toch het gevechtsvliegtuig koopt. 'Als de luchtmacht hem krijgt, bestaat de luchtmacht over vijftien jaar niet meer. Het toestel is te duur om een serieus aantal in de lucht te kunnen houden. Dan komt er niets terecht van air power.'

Dit 'rampscenario' voorkomen, zou mooi zijn, zegt Boeder. 'Maar dat was niet mijn doelstelling toen ik eraan begon. Dat was dat niemand achteraf kon zeggen: we wisten het niet. En ik denk toch wel dat dat is gelukt.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden