De man die Assange groot maakte - en weer klein

Journalist Nick Davies transformeerde WikiLeaks van een sympathiek, maar onhandig hackersclubje, tot een grote speler op het wereldpodium, met ingangen bij de belangrijkste kranten van de wereld, tot aan de dag van vandaag. Lees hier hoe hij dat deed.

Journalist Nick Davies. Beeld Julius Schrank

Door John Schoorl en Merijn Rengers

Nick Davies zat in de trein van Londen naar Brussel, en keek naar buiten. In zijn handen had hij een schrijfblok en een pen. Hij was op weg naar het grootste verhaal van zijn leven, maar hij wilde niet overkomen als een kerel die héél graag het grootste verhaal van zijn leven naar binnen wilde trekken.

Hij moest niet lijken op een greedybastard- een inhalige klootzak.

Als hij over een uur WikiLeaks-voorganger Julian Assange in een Brussels hotel zou ontmoeten, moest hij een man zijn met een alles omvattend plan, met doorslaggevende argumenten waarom juist hij, Nick Davies, vermaard onderzoeksjournalist, gelauwerd Europees journalist en verslaggever van het jaar, auteur van het belangwekkende mediaboek Flat Earth News, alle zeer vertrouwelijke documenten zou moeten hebben.

Assange stond op het punt twee miljoen pagina's online te zetten, en Davies moest hem verleiden dat vooral niet te doen, maar ze aan hem te geven. Als hij zou zeggen: hé man, ik ben een journalist en werk voor een belangrijke krant als The Guardian, en ik zou graag de documenten willen zien, dan zou Assange denken: mooi niet, hebberige journalist.

Hij begon in de trein te schrijven, en formuleerde een voor een de argumenten. De hoofdlijn: als je je verbindt met de mainstream media, de belangrijkste kranten, heb je politieke macht. Dat is van enorm belang in een informatie-oorlog waarin je het opneemt tegen de sterkst mogelijke vijand: de Verenigde Staten - de grootste mediamanipulatiemachine in de geschiedenis van de mensheid.

Geef het aan The Guardian, zou hij hem vertellen, en wij zoeken er andere nieuwsorganisaties bij. Hij dacht in de trein vooral aan The New York Times. De persvrijheidswetten zijn sterk in Amerika, en bovendien is die krant een bastion van de democraten. Daar gaat Obama echt niets tegen beginnen.

Hij ging Assange dit briljante plan tonen - hij keek naar buiten en zag dat Brussel naderde. Ze zouden mediaraketten loslaten. Ze zouden mediaraketten loslaten in een politiek landschap.

Dit zou het grootste verhaal van zijn leven worden, zegt Nick Davies (57), aan zijn keukentafel in zijn huis in Lewes, in East Sussex. Vanaf een prikbord kijken Bob Dylan, D.H. Lawrence, John Lennon en Sigmund Freud hem aan.

Davies zou WikiLeaks op het schild zetten, al zijn dat niet zijn woorden, maar dat is wel wat hij uiteindelijk deed, het afgelopen half jaar. Hij zou WikiLeaks transformeren van een sympathiek, maar onhandig hackersclubje, tot een grote speler op het wereldpodium, met ingangen bij de belangrijkste kranten van de wereld, tot aan de dag van vandaag.

Want WikiLeaks zat op het uiterste randje van het journalistieke spectrum, vond Davies. Ze hadden geen impact, het WikiLeaks-model werkte niet. De filosofie was: we openen een site, noemen die WikiLeaks, en mensen gaan die net als bij Wikipedia zelf onderhouden. Klokkenluiders gaan geheime informatie insturen, en de wereld en de lezers van de site gaan die informatie vervolgens analyseren. Maar dat gebeurde helemaal niet. De bezoekers van de site deden het niet, en de mainstream media al helemaal niet. Die hadden geen interesse in WikiLeaks - iedereen kon erbij en dus was er nooit sprake van journalistieke exclusiviteit.

In juni 2010 las Davies een kort bericht op de buitenlandpagina: een Amerikaanse soldaat, Bradley Manning, was opgepakt in Irak. Hij had informatie gestolen, en gepost op WikiLeaks. Einde bericht.

Dat hij was opgepakt, was natuurlijk niet het echte nieuws van het Reuters-bericht. Het echte nieuws was dat Manning informatie in handen had gekregen. Wie Bradley Manning was, wist hij niet. Maar zoekend op internet vond hij bij de site wired.com een enorme hoeveelheid gedetailleerde verhalen over hem. Hij las online gesprekken terug tussen Manning en een zogenaamde hacker die Adrian Lamo heet, en hem nadien bij de FBI aangaf.

Man, dacht hij. Wat een verhaal. Dit was het soort verhaal waarvoor hij 35 jaar geleden journalist was geworden. Wat Manning vertelde in die online gesprekken! Dit was het verhaal van de geheime geschiedenis van het grote Amerikaanse rijk. Van bijna criminele, politieke achterkamertjespolitiek. Dit ging alle landen ter wereld aan. Fuck, dacht hij, dit was gigantisch.

Er was gelekt naar WikiLeaks, dus hij moest Julian Assange vinden, de grote man. Hij moest hem binnenhalen, in zijn kamp krijgen. Iedereen die hem kende, had gekend, zou moeten kennen, benaderde hij. Help me het grootste verhaal van de planeet te vinden, zei hij tegen alle contacten in de wereld die hij belde. Zijn zoektocht duurde zes dagen, toen kreeg hij mail van Assange, waarin deze zei dat hij geen interviews gaf. Maar diezelfde avond, 20 juni 2010, kreeg hij een telefoontje van een van de WikiLeaks-mensen: Hou mij erbuiten, maar Julian vliegt morgen naar Brussel, hij heeft een meeting met een paar europarlementariërs.

Davies schakelde de Brusselse correspondent van The Guardian in: Ian, een ongeschoren, sjekkies rokende verslaggever, die Assange in het Europees Parlement aan zijn vestje moest trekken. Dat lukte. Op 22 juni 2010 zou de ontmoeting zijn, in Hotel Leopold, in Brussel.

Daar trof Davies hem, Julian Assange, zes uur lang. Een verlegen man, jongensachtig, maar als het over the stuff ging, scherp en soepel. Alsof hij voelde dat er geen tijd was te verliezen, kwam Assange gelijk ter zake. Davies was dertig seconden op weg met het verhaal dat hij in de trein had voorbereid, toen hij werd onderbroken. Assange keek hem aan en zei: ik heb alle records (opgeslagen handelingen) van het Amerikaanse leger in Afghanistan, vanaf de herfst van 2004 tot begin dit jaar.

Davies zei: Holy Moly!

Assange: Ik heb ook de records van het Amerikaanse leger in Irak vanaf maart 2004 tot een paar maanden terug.

Davies zei: Fuck!

Toen zei hij, dat hij het archief had van de State Department-cables, 251.287 diplomatieke telegrammen. En hij had ook de persoonlijke files en records van iedereen die in Guantánamo Bay heeft gezeten. Hij stond op het punt om alles, 2 miljoen internetpagina's, online te zetten. Pakketjes werden ze genoemd: pakketje 1. was Afghanistan, 2. Irak, 3. de Cables en 4. was Guantánamo Bay.

Davies ontvouwde zijn plan, en zijn beschermingstactiek. Ook Assange vond dat het WikiLeaks-model niet werkte. Hij was met een gelekte Irak-video naar Washington gegaan, om een persconferentie te geven en de video aan de mainstream media te geven. Over het eindresultaat was hij niet tevreden.

Zes uur lang werd er heen en weer gepraat, Assange had een probleem en Davies vond dat hij een oplossing had, en een deal hing in de lucht. Cruciaal was dat The Guardian en The New York Times een researchroom zouden opzetten in het gebouw van The Guardian. De journalisten zouden daar onderzoeken, en Assange zou de data verstrekken. The Guardian en The New York Times zouden tegelijkertijd publiceren, en WikiLeaks zou alles online zetten.

Alles zou gebeuren in het diepste geheim, zo spraken ze af. Ze zouden elkaar niet bellen, alleen via Skype communiceren, en daar had Assange als codenaam Democrat Party of Democrat National Convention. Toen de vriendin van Davies tijdens het gesprek belde, zei hij: het gaat shit; ik ga naar huis met niets. Zo ver strekte de afspraak die hij na zes uur praten met Assange maakte: elkaar totaal vertrouwen, en als het moet zelfs liegen tegen je vriendin.

Ook werd er een cover-up bedacht. Ze zouden tegen iedereen die ernaar vroeg zeggen dat ze bezig waren met 'de Garani-video'. Assange had een usb-stick bij zich met data. Maar misschien zouden ze Davies bij de Engelse grens aanhouden, daarom nam hij die niet mee. Ze zouden het via het web doen. Er zou een website komen, die maar een paar uur zou bestaan, daar zou hij de vier pakketten naartoe sturen, digitaal versleuteld.

Daar kon je alleen met een speciaal wachtwoord bij. Assange pakte een papieren servet en omcirkelde een aantal woorden op het geel-rode servet van Hotel Leopold, dat vormde het wachtwoord. Als ze hem zouden aanhouden zouden ze alleen een vies servet vinden, geen usb-stick.

Dit servetje komt nog wel eens in een museum, zegt Davies, en legt 'm neer op de keukentafel.

De volgende dag kreeg David Leigh, hoofd onderzoeksjournalistiek van the Guardian, de leiding toegewezen van de research operation. In de bunker, kamertje 4.4 van het Guardiangebouw, zouden journalistieke onderzoekers gaan werken van zijn krant, en reporters van The New York Times, de krant die inmiddels was benaderd en enthousiast aanschoof. Later zou daar der Spiegel bijkomen. Vanuit die bunker - een glazen kamer met twee lange tafels, en een verzameling computers - zou de wereld worden bestookt met onthullingen.

Weer een paar dagen later vloog Davies naar Stockholm. Ze gingen naar het kantoor van een Zweedse journalist die voor WikiLeaks werkte. Daar bleef Assange die nacht op de vloer slapen. Nick Davies zag voor het eerst wat een gekke onaangepaste gast hij eigenlijk was: iemand die soms hele nachten opblijft, en die permanent met twee rugzakken rondloopt. In de ene zit een echte desktopcomputer, in de andere zitten twee of drie laptops en een soort metalen lunchbox vol usb-sticks en verfrommelde bankbiljetten - een doos die hij overal laat rondslingeren.

In Stockholm hadden ze wederom lange gesprekken, met name over veiligheid. Davies waarschuwde hem dat hij geen informatie moest publiceren die mensen in gevaar kon brengen. Het ergste dat je kan gebeuren, is dat de autoriteiten zeggen: je helpt terroristen, je bedreigt levens. Zodra de tegenstanders zouden kunnen zeggen dat hij levensbedreigende informatie publiceerde, had WikiLeaks een groot probleem.

We gaan je beschermen - had Davies hem gezegd. We gaan je op een morele troon zetten. Je zult een zuurstofmasker nodig hebben, zo hoog in de lucht. Je bent daar met Nelson Mandela en Moeder Theresa. Niemand zal je kunnen arresteren dan, of je website kunnen aanvallen. Want jij gaat de wereld DE WAARHEID vertellen over de oorlogen. Je bent onaantastbaar. Je hebt morele immuniteit.

Maar Assange snapte dat niet. Dat was ook zijn hacker-achtergrond: je breekt in bij het Pentagon en gooit alles op het net, omdat alle informatie openbaar moet zijn.

Als voorbeeld noemde Davies een document waarin de Amerikanen beschreven dat ze een Afghaans dorp binnentrokken. De dorpoudste vertelde hen over waar de Taliban geweest waren, wie ze eten hadden gegeven en geholpen. Die info kun je niet publiceren, zei hij tegen Assange, die man is te identificeren. Straks snijden ze zijn hoofd eraf. Moreel en politiek kun je dat niet maken.

Assange begreep het niet, ook tijdens zijn bezoeken aan Engeland, ontmoetingen in de bunker. Maar het weerhield hem er niet van om een grote persconferentie te geven, om daar te vertellen dat WikiLeaks altijd een procedure hanteerde om mensen niet in gevaar te brengen. Weken achter elkaar had hij Davies genegeerd en nu maakte hij goede sier.

Toen uiteindelijk de eerste verhalen over Afghanistan eind juli dit jaar werden gepubliceerd, was het enorm opwindend. Een voor de wereld verborgen schemergebied toonde zich. Totdat de Engelse krant The Times dit met een enorm voorpaginaverhaal teniet deed: dit kan mensen doden, was de strekking. Er werd geciteerd uit WikiLeaks-documenten. Het deed er niet toe of dat echt zou gebeuren, het ging erom dat het zou kunnen gebeuren. Het Witte Huis sloot zich er snel bij aan: WikiLeaks heeft bloed aan de handen.

Na 48 uur hadden ze al een grote nederlaag in de informatieoorlog geleden. Assange had naar hem moeten luisteren, en niet met grote haast en halfslachtig naar de te openbaren documenten moeten kijken. Bij pakketje 2, de Irak-documenten die pas in oktober werden geopenbaard, ging het beter. En bij de cables bepaalden de kranten alles.

Voorafgaand aan de Afghaanse onthullingen, was er een andere grote fout gemaakt. Davies werd één dag voor publicatie gebeld door een vriend die bij Channel4 News werkt en zei: ik sprak net met Julian Assange. Hij heeft me de Afghanistan-database gegeven en een interview. Hij is wel bang dat The Guardian woest zal zijn als dat uitkomt. Ook bleek hij verhalen en de database aan Al Jazeera en CNN te hebben overhandigd.

Davies zei: Fuck!

Waarom deed hij nou? Julian had in zijn huis gewoond ze waren intens met elkaar omgegaan, er was zelfs sprake van een vriendschap. En dat gold niet alleen voor hem, maar ook voor David Leigh, bij wie hij ook in zijn Londense huis had geslapen. Julian wist toch hoe vals dit was. Hoe vaak had hij hem wel niet verteld dat kranten de moeite nemen voor verhalen, er onderzoek naar doen, als zij een verhaal exclusief hadden.

Hij belde Assange op, nog dezelfde dag. Kalm blijven, dacht Davies. Julian, zei hij in alle rust, Julian het zou aardig zijn geweest en geruststellend als je ons dit van tevoren had verteld. Maar Assange begreep zijn reactie niet, want was het niet altijd onderdeel geweest van de afspraak dat hij ook met de televisie zaken zou gaan doen?

Wat was dit nou weer, dacht Davies, ik ben toch geen outsider? Ze hadden alles doorgenomen, in Brussel, in Stockholm, in Londen, zelfs bij hem aan de keukentafel. Hij loog, en hij wist het.

Davies herinnerde zich een opmerking die Assange eerder had gemaakt: ik zit ergens op het autistische spectrum, net als veel andere computermensen. Fantasie en werkelijkheid lopen soms in elkaar over, dat is wat hij Davies wilde vertellen, en dat is zijn kracht. Hij kan fantaseren dat hij een organisatie in het leven gaat roepen die informatie publiek gaat maken en gerechtvaardigde hervormingen gaat bewerkstelligen - zo noemde hij het. Hij ziet de gevaren niet, of denkt ze weg.

Zo kan Assange ook bedenken dat hij altijd tegen Davies heeft gezegd dat hij met iedereen zaken kan doen - en dan gelooft hij het zelf ook.

Davies voelde zich verraden. Alsof je vrouw je bedriegt, zo ervoer hij het zelfs. Hij kon het niet laten passeren, hier had hij de afgelopen maanden honderd procent energie ingestopt. Dit zou iets bijzonders worden, op basis van vertrouwen. En nu dit: Assange werd zelf het lek dat de hele operatie verknalde. Niet alleen hij, maar ook de leider van het journalistiek onderzoeksteam, David Leigh, wilde geen contact meer met hem.

Davies zou nog verhalen maken over Irak, en hield er vervolgens mee op. Hij wilde niets meer met WikiLeaks en Assange te maken hebben, en liet hem dat in september ook in een uitgebreide e-mail weten. Toen nadien het geruzie binnen WikiLeaks opliep, en de club zelfs uit elkaar viel, wist hij dat hij de goede beslissing had genomen.

Hier eindigt het grootste verhaal van zijn leven. Hij kan het aan zijn keukentafel niet anders zeggen. Zonder zijn bemoeienis kwam zijn krant the Guardian, samen met The New York Times, Der Spiegel, en door Assange er in alle haast aan vastgeplakte Le Monde en El Pais, vanaf eind november met honderden onthullende verhalen, puttend uit de diplomatieke telegrammen.

De kranten hebben het geweldig gedaan, zegt Davies, maar aan het einde van het jaar was het gevoel: daar gaan we weer, another story. Iedereen was moe, en strompelde naar het einde van het jaar.

Davies bemoeide zich nog één keer met Julian Assange. Een dag na de vrijlating van de Australiër uit de gevangenis, op 17 december, bleek hij inzage te hebben gehad in het onderzoeksrapport van de Zweedse politie, met daarin in detail de beschuldigingen van 'Miss A' en 'Miss W' tegen Assange. In the Guardian publiceerde Davies die dag zijn verhaal. Hij beschrijft onder meer hoe in augustus dit jaar Assange een van de twee Zweedse meisjes, 'Miss W', in haar slaap neukt, zonder condoom, terwijl ze de avond daarvoor woorden hadden, omdat zij per se wilde dat ze beschermd zouden vrijen.

Waar Davies hem op de morele troon had willen zetten, was Assange nu in het doucheputje terechtgekomen. Hij is niet de man die de wereld denkt dat hij is, zegt Davies. Hij is zeker niet het slachtoffer van een Amerikaanse samenzwering, zoals hij zelf verkondigde. Ook is hij niet in de val gelopen van die meisjes, en Davies wilde al evenmin wraak nemen, of noem al die complotten maar op.

De verhalen rond Assange en de seksuele aanklachten die de ronde deden, waren een sterk staaltje flat earth news, zegt Davies, verwijzend naar zijn beroemde boek: veel mensen geloven het, net zoals mensen geloven dat de aarde plat is, maar als je het gaat checken, ontdek je dat het toch anders ligt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden