De man, de mythe

Stanley Kubrick maakte briljante films van blijvende waarde. Maar heeft hij ook de iPad uitgevonden? Vijf geruchten die in de vele boeken over hem steeds weer opduiken.

Weinig regisseurs kunnen zich in status meten met Stanley Kubrick (1928-1999). Bij leven was de in New York geboren filmmaker al een legende en veertien jaar na zijn dood is zijn werk nog altijd geliefd en veelbesproken. Niet alleen over zijn films, ook over de man zelf zijn boeken volgeschreven - honderden in totaal. Een aantal hardnekkige geruchten komt steeds weer bovendrijven. Zo zou Kubrick een perfectionist geweest zijn, een kluizenaar en een visionair. Wat is daar eigenlijk van waar?


Mythe #1:Kubrick was een wereldvreemde kluizenaar

Status:niet waar

Al aan het begin van zijn carrière werd Stanley Kubrick onthaald als een groot talent. Vanaf de jaren zestig, toen hij het ene na het andere meesterwerk maakte (Lolita, Dr. Strangelove, 2001: A Space Odyssey, A Clockwork Orange) werd hij een echte ster. Die reputatie bracht de nodige druk met zich mee. Zowel over zijn nieuwe films als over zijn persoonlijke leven werd volop geroddeld. Omdat Kubrick op zijn privacy gesteld was en zelden interviews gaf, kreeg hij het imago van een kluizenaar. De pers moest het doen met de weinige informatie die er was, waardoor die constatering steeds weer de kop opstak.


Een paar feiten waren bekend: Kubrick woonde met zijn gezin op een landgoed in Engeland, hij leed aan vliegangst, en hij deed steeds langer over zijn films. Zijn projecten waren altijd met grote geheimzinnigheid omgeven. Als er al nieuws over naar buiten kwam, ging dat meestal over Kubricks extreem gedetailleerde voorbereiding. Zo ontstond het beeld van een onbenaderbaar genie dat zich had opgesloten in zijn huis om in alle eenzaamheid aan films te werken die nooit afkwamen.


Een beeld waar weinig van klopte, getuigden vele vrienden en medewerkers later. 'Hij was in feite een complete mislukking als kluizenaar', schreef auteur Michael Herr, die met Kubrick aan Full Metal Jacket werkte. Kubrick onderhield talloze contacten, meestal telefonisch, maar ook in levenden lijve. Vrienden omschreven hem als uitermate geïnteresseerd en hartelijk. Nog twee hardnekkige geruchten die niet waar waren: hij had geen smetvrees en durfde best harder te rijden dan 50 kilometer per uur.


Mythe #2:Kubrick was een control freak

Status:waar

Duizenden bibliotheekkaartjes, volgekrabbeld met informatie over Napoleon Bonaparte, chronologisch geordend. Kamers vol kartonnen dozen, tot aan het plafond opgestapeld. Telegrammen, faxen, brieven, alles systematisch bewaard. Toen het huis van Kubrick een paar jaar na zijn dood voorzichtig open werd gesteld, bleek het volledig vol te staan met archief- en researchmateriaal. Hier had de regisseur zich jarenlang verdiept in Napoleon (over wie hij een film zou maken, die helaas nooit van de grond kwam), maar ook onderzoek gedaan naar de meest geschikte voordeuren in New York (voor zijn laatste film, Eyes Wide Shut).


Kubrick was altijd al een perfectionist geweest - behalve vroeger op school, waar hij de kantjes eraf liep. Zodra hij begon met filmmaken, wilde hij overal controle over houden en moest ieder detail kloppen. Hoe ouder hij werd, hoe meer hij zich soms in die details leek te verliezen. Steeds langer duurde de voorbereiding van zijn films. Kwam er in de jaren vijftig en zestig om de twee of drie jaar een nieuwe film, tussen 1975 en 1999 maakte hij er slechts drie.


De verhalen over zijn perfectionisme zijn legio. Zo kon hij eindeloos op zoek zijn naar de juiste belichting in een bepaalde scène, of op het laatste moment besluiten alle decors in een andere kleur te laten schilderen. Voor het kostuumdrama Barry Lyndon kocht hij echte kleding uit de 18de eeuw, zodat de kostuumontwerpers het precies na konden maken. Voor dezelfde film liet hij speciale lenzen ontwikkelen, zodat hij bij kaarslicht kon filmen. En voor een paar seconden beeld liet hij gerust duizenden figuranten aanrukken. Ook bleef hij eindeloos schaven aan de scenario's van zijn films, vaak tot vlak voor de opnamen, zodat de acteurs plotseling een andere tekst moesten leren. Goed was nooit goed genoeg voor Kubrick - het kon altijd beter.


Mythe #3:Kubrick was een tiran op de set

Status:Niet waar, of nou ja, voor sommigen

'Stanley was zo anders dan hoe iedereen hem zag. Hij was zo verzorgend voor mij. Zachtaardig.' In een interview met het blad Rolling Stone vertelde Nicole Kidman, die samen met haar toenmalige echtgenoot Tom Cruise in Eyes Wide Shut (1999) speelde, dat Kubrick echt niet zo'n boeman was als ze had gehoord. Hij kon veeleisend zijn, zei ze, maar dat was juist goed. Daarmee sloot Kidman aan in de rij acteurs die zich tegen de mythe keerden dat Kubrick een despoot was die zijn acteurs tot wanhoop bracht met zijn hemeltergende perfectionisme. Heus, dat viel best mee, zeiden ze. Jack Nicholson had er geen enkele moeite mee, toen hij in The Shining speelde. De lastige Peter Sellers, ster uit Dr. Strangelove en Lolita, kreeg van Kubrick alle ruimte. Zo waren er meer die zeiden: als Kubrick me belt voor een volgende film, doe ik het zo weer.


Waar kwam dat idee dan vandaan? Kubrick stond erom bekend talloze takes te draaien: acteurs moesten vaak tientallen keren dezelfde zin zeggen. Dat lag niet aan hem, legde de regisseur knorrig uit in interviews, maar aan de slechte voorbereiding van de acteurs. Ook fysiek eiste hij veel. Het viel sommigen te zwaar; actrice Shelley Duvall (The Shining) kreeg bijna een zenuwinzinking, Malcolm McDowell (A Clockwork Orange) raakte tijdelijk blind aan één oog. Ook Matthew Modine schreef in zijn dagboek over de opnamen van Full Metal Jacket dat Kubrick bespottelijk streng was. Wekenlang doen over dezelfde scène, de camera een paar millimeter verplaatsen en helemaal opnieuw beginnen, het werd Modine te gek. Toch zei hij later: 'Ik heb een goede tijd gehad met Stanley. Hij was een echte vriend.'


Mythe #4:De films van Kubrick zitten vol geheime boodschappen

Status:welnee.

Als je met je ogen knippert, heb je het gemist, maar in de horrorfilm The Shining draagt het jongetje Danny even een gebreide trui met een afbeelding van de Apollo 11. Genoeg bewijs voor vele Kubrick-watchers om te geloven dat de regisseur inderdaad de hele zogenaamde maanlanding van 1969 in een filmstudio had geënsceneerd - een verhaal dat al langer de ronde deed.


Kubricks films hebben altijd veel ruimte gelaten voor interpretatie; zelf liet hij zich er nooit concreet over uit. Geen wonder dat er druk gespeculeerd is over de diepere betekenis van bijvoorbeeld 2001: A Space Odyssey of The Shining, waarin sommigen een ode aan de indianen meenden te zien, of een verhaal over de Holocaust.


Helaas: de meeste van de symbolen die ontdekt zijn, blijken helemaal niet bewust door Kubrick te zijn bedacht. Hij was dan wel een dwangmatig planner, maar liet toch veel spontaan gebeuren op de set. Kubricks assistent Leon Vitali onthulde vorige maand in The New York Times dat het truitje van Danny gewoon op een dag was meegenomen door een vriendin van de kostuumontwerpster. Vitali noemde de meeste theorieën rond Kubricks films complete onzin. 'Veel beslissingen ontstonden tijdens het filmen uit pragmatisme.'


Mythe #5:Kubrick was een genie

Status:waar

Hier kunnen we kort over zijn. De films van Kubrick zijn niet naar ieders smaak - naast de vele fans zijn er ook altijd tegenstanders geweest. Zijn werk is kil genoemd, afstandelijk of onbegrijpelijk. Maar dat de films uitzonderlijk knap in elkaar zitten, staat buiten kijf. Technisch waren ze subliem en vernieuwend, inhoudelijk altijd scherp. Zelfs na meer dan een halve eeuw blijft een film als Paths of Glory (1957) recht overeind, en ook klassiekers als 2001, The Shining en Dr. Strangelove hebben nog niets van hun glans verloren. Niet alle Kubrick-titels zijn meesterwerken, maar alleen een bijzonder begaafde regisseur maakt zo veel briljante films van blijvende waarde.


Mythe #6:Kubrick is de uitvinder van de iPad

Status:waar

De grote concurrenten Apple en Samsung zijn al jaren in een juridische strijd verwikkeld over patenten. Volgens Apple heeft Samsung ontwerpen van telefoons en tablets gekopieerd, Samsung beweert het tegenovergestelde. Vorig jaar kwamen de advocaten van Samsung met een verrassend argument: niet Apple, maar Stanley Kubrick was volgens hen de ontwerper van de iPad. Het bewijs ligt in de film 2001: A Space Odyssey uit 1968. In een scène aan boord van het ruimteschip dat richting Jupiter vliegt, zijn twee astronauten te zien die hun ontbijt nuttigen en ondertussen kijken naar... hun tabletcomputers. De apparaten lijken ontegenzeglijk op iPads: ze zijn rechthoekig, dun, plat, met een scherm dat bijna tot de rand komt. Alleen de afgeronde hoeken ontbreken.


Of het echt computers zijn, is de vraag. Het zouden ook draadloze, platte tv-schermen kunnen zijn. En wie goed op het beeld inzoomt, ziet dat er aan de onderkant een rijtje toetsen zit dat bij de iPad ontbreekt. Daar staat tegenover dat sciencefictionschrijver Arthur C. Clarke, die samen met Kubrick het scenario schreef, de vinding uitgebreid beschreef en 'newspad' noemde.


Kubrick liet ook nooit zomaar iets ontwerpen; het design van 2001: A Space Odyssey is befaamd vanwege de vooruitziende blik van de regisseur en zijn jarenlange voorbereiding, waarbij hij zich uitgebreid verdiepte in ruimtevaarttechniek en informatica. Wie daarbij nog in aanmerking neemt dat Apple de iPod vernoemd heeft naar de kleine witte ruimtevoertuigen uit de film (de 'EVA pods'), weet genoeg. Kubrick en Clarke delen de credits voor de uitvinding van de iPad.


ALLE FILMS IN EEN BOEK

De Volkskrant brengt de twaalf films van Stanley Kubrick uit in een gebonden salontafelboek met portretten van al zijn werken. De collectie is voor euro 69,95 te koop via de Volkskrant webshop, bij Free Record Shop en Fame en op bestelling bij Bruna, Jumbo, Plantage, The Read Shop en Vivant. Abonnees kregen donderdag de dvd van 2001: A Space Odyssey thuisgestuurd; zij kunnen de box aanschaffen voor euro 59,95.

KUBRICK-THE BEST OF

Vijf nederlandse regisseurs over hun ene favoriete kubrickdingetje.

Martin Koolhoven(44), bekend van Oorlogswinter, Het Schnitzelparadijs en Amnesia

'Het eerste waar ik aan denk, is de terugkerende blik in Kubricks films. De acteurs hebben een bepaalde manier van kijken. Hoe leg ik dat uit? Je brengt je kin naar je borst, maar blijft wel recht vooruit kijken. Dan kijk je echt onder je wenkbrauwen door.


'Dat zit bijvoorbeeld in de opening van A Clockwork Orange, waarin Malcolm McDowell onder de rand van zijn hoed de kijker aankijkt. Maar ook bijvoorbeeld de scène van Full Metal Jacket, waarin het personage van Vincent D'Onofrio, private Gomer Pyle, zichzelf verliest. Ook in The Shining keert het terug.


'Dat het steeds terugkomt, laat wel zien dat het niet natuurlijk is, maar geregisseerd. Die blik past bij personages die gestoord zijn. Je ziet er al snel gevaarlijk gek uit.


'Zelf heb ik het ook geprobeerd toe te passen in een korte film die ik opnam, Chess. Die draaide ik in eigen beheer, terwijl ik net op de filmacademie zat.


'De blik lijkt heel erg op die van Norman Bates, gespeeld door Anthony Perkins, aan het einde van Hitchcocks Psycho. In de slotscène kijkt hij op dezelfde manier de camera in, nadat hij gevangen is genomen. Misschien komt de blik van Kubrick daar vandaan.'


Nanouk Leopold(44), bekend van Guernsey, Wolfsbergen en Boven is het Stil

'Wat op mij veel indruk heeft gemaakt, is het hoofd van het personage van Malcolm McDowell in A Clockwork Orange. Met de bolhoed en het ene opgemaakte oog. Het is bijna clownesk, maar op hetzelfde moment ook luguber, net als de hele film. Ik zag de film voor het eerst toen ik 12 was. Ik had McDowell in een andere film gezien, waarin hij een vliegenier speelt met een heel romantisch verhaal, en ik wilde zijn nieuwe film zien. In A Clockwork Orange kreeg ik toch iets heel anders te zien.


'Na het zien van de film had ik voor het eerst een gevoel van depressie. Niet alsof ik echt depressief was, maar wel dat je een uur van je stuk bent. Ik ben heel erg fan van Kubricks films, maar het is een duister oeuvre. Het is niet heel prettig om naar te kijken.


'Ook de scène in The Shining waar het jongetje het sneeuwdoolhof in gaat met zijn moordlustige vader op zijn hielen, is mij bijgebleven. Hij beseft dat zijn voetsporen in de sneeuw achterblijven en zijn vader hem daardoor kan vinden. Dan gaat hij in zijn eigen voetsporen teruglopen, eigenlijk recht naar zijn vader. Dat is heel eng, een kinderangst die in beeld wordt gebracht. Het is knap dat je dat kunt verzinnen.'


Jim Taihuttu (31), bekend van Van God Los (serie) en Rabat

'De verkrachtingsscène in A Clockwork Orange is een combinatie van kunst en gruwel. Het is een heftige scène, met hele lichte muziek. Het heeft misschien wel de deuren geopend voor de verheerlijking van extreem geweld in films zoals Natural Born Killers, Pulp Fiction en Drive.


'De combinatie van personages, camerawerk, muziek en de heftigheid maakt de scène sterk. Sowieso is de manier waarop Kubrick met muziek speelde knap. Als je nu luistert naar de muziek van Daft Punk, dan weerklinkt de elektronische muziek die Kubrick gebruikte daar in. Hij gebruikte muziek in samenwerking met het beeld, zoals in de openingsscène in The Shining. Tegenwoordig wordt muziek meer gebruikt om emoties extra kracht te geven, iets te compenseren.


'Dat Kubrick erg ver ging in zijn perfectionisme, hoorde ik toen ik samenwerkte met de Japanse acteur Togo Igawa. Hij speelde in één scène in Eyes Wide Shut, waarin hij op een ruitje klopt. Maanden nadat die scène was opgenomen, moest hij terugkomen naar Kubricks studio. Het geluid van de scène werd opnieuw opgenomen en Kubrick wilde per se dat dezelfde acteur die tik weer zou produceren.'


Eddy Terstall (49), bekend van Simon, Vox Populi en Deal

'De eerste Kubrick-scène die bij mij opkomt, komt uit The Shining. Als het personage Dick Hallorann, gespeeld door Scatman Crothers, het gevoel krijgt dat er iets mis is en teruggaat naar het hotel waar de film zich afspeelt. Hij pakt het vliegtuig, neemt een taxi naar dat hotel en als kijker denk je: 'Dit wordt een verhaallijn.' Maar zodra hij een voet over de drempel van dat hotel zet, wordt hij vermoord.


'Het wordt helemaal opgebouwd als een verhaalelement en in één scène wordt dat onderuit gehaald. Dat psychologische spel dat Kubrick met zijn publiek speelt, is jaloersmakend.


'Kort geleden was ik in het hotel in Colorado waar het verhaal voor The Shining is bedacht. Ze zijn daar nogal trots op dat feit. Het is een urban legend dat daar zelfs is gefilmd, maar dat is niet zo.


'Ik ben echt een Kubrick-fan. Ik leerde hem kennen door mijn stiefvader, een echte Duitse hippie. Hij bleef maar benadrukken dat wij 2001: A Space Odyssey moesten zien. Iedereen met wie ik keek, vond het saai. Ik was juist gefascineerd door de trage opbouw. Die paste bij het verhaal. Het gaat over een ruimtereis, die zijn nou eenmaal heel lang en traag.'


Johan Nijenhuis (45), bekend van Verliefd op Ibiza, Alibi en Costa!

'Ik ben zelf geen grote fan van de films van Kubrick. Ik ben er tijdens mijn studie mee doodgegooid. Hij heeft veel betekend voor de filmgeschiedenis, maar zijn films zijn gedateerd. Zelfs The Shining, al is dat wel zijn beste werk.


'De beste scène uit die film is die waarin het jongetje, Danny, op zijn skelter door de gangen rijdt. Bij elke hoek die hij omgaat denk je: 'Nu komt het schrikmoment', maar het komt niet. En als het dan komt, verwacht je het vanaf rechts en komt het van links. Dan speel je met het verwachtingspatroon van je publiek. Kubrick bouwde soms met zes minuten stilte naar dat soort momenten op. Dat versterkt het schokeffect. Je jaagt het publiek dan echt 20 meter de lucht in. En Kubrick deed dat vaak zonder overmatige filmmuziek, hij bouwde de spanning geweldig op.


'Hoewel zijn werk gedateerd is, heeft hij belangrijke dingen geïntroduceerd die door iedereen werden overgenomen. Zoals de steadicam, waardoor een cameraman stabiel kan filmen terwijl hij in beweging is. Die camera wordt gebruikt in de skelterscène en is bijna voor The Shining bedacht. Kubrick had goede vondsten en is daardoor wel een kunstenaar die zijn invloed blijft houden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.