De man achter het lijstje-Gerritse

Hij koesterde zijn plek achter de Haagse coulissen. Maar nu het kabinet broedt op een uitweg uit de crisis, is zijn naam op ieders lip.

Midden jaren negentig is Ronald Gerritse de hoogste ambtenaar op het ministerie van Sociale Zaken waar Ad Melkert minister is. Dat Gerritse wars is van uiterlijk vertoon is een understatement. Deze staatsdienaar is de vleesgeworden relativering: een lange kalende man met een druipsnor en een sjekkie eronder.

Een legende in Den Haag. Maar een journalist, vers in de kaasstolp, weet niet wie die lange versie van de Poolse ex-president Lech Walesa is. Deze man die altijd een stap is verwijderd van Melkert. ‘Bent u de chauffeur van de minister?’, vraagt de journalist aan de secretaris-generaal. Gerritse schudt lachend zijn hoofd. Zegt niet wie hij wel is.

Mijden publiciteit
Het mijden van publiciteit zit er bij hem diep in. Toch zingt zijn naam nu door het land. Beroemd door de lijst die inmiddels ‘het abattoir-Gerritse’ is gaan heten. Daarop staan de maatregelen die het kabinet zou kunnen nemen om de economische crisis het hoofd te bieden: ingrepen in de AOW, de aanrechtsubsidie, de WW of de hypotheekrenteaftrek.

Gerritse weet hoe de hazen lopen, kent zijn plek als ambtenaar. Toch moet het hem teleurstellen: dat de coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie in het Torentje van Balkenende blijven steggelen over zijn lijst. Zeker nu het land vraagt om daadkracht. Hij is geen bureaucraat die analyses louter voor stoffige laden schrijft.

Ronald Gerritse (Jutphaas, 1952) is een echt gereformeerd jongetje. Maar dan met een anarchistische inborst. Als algemeen secretaris van de Sociaal Economische Raad (SER) weigerde hij zich via de poortjes in te klokken. Kom zeg: hij sprong zes jaar lang elke ochtend over die poortjes heen. De beveiligers in verwarring achterlatend: was dat niet de baas zelf die net de regels aan zijn laars lapte?

Slim en aardig, analytisch ijzersterk en toch gezellig. Geen prater, wel doener, uiterlijk ogenschijnlijk volkomen onverstoorbaar, een emotionele vulkaan van binnen: iedereen die Gerritse lang of kort kent, privé of van het werk, komt met dezelfde typeringen. Een van de beste ambtenaren van Nederland, vindt oud-bewindsman Willem Vermeend – zo niet de beste. ‘Eentje die jou als minister bij de hand neemt en heel subtiel behoedt voor fouten.’

Ook: fan van Joe Cocker en kettingroker. ‘Er was geen bloempot op Sociale Zaken zonder een peuk van Gerritse erin’, zegt Klaas de Vries, destijds minister op dat departement.

En hij is begaan met de publieke zaak; oplossingen bedenken voor maatschappelijke problemen. Hans de Boer, oud-voorzitter van MKB Nederland, nu ondernemer, schat 35 jaar met Gerritse bevriend te zijn. ‘Ronald werkt zich nu een slag in de rondte.’

Vrije Universiteit
Het vuur daarvoor werd op de Vrije Universiteit aangestoken, meer specifiek door professor Van Muiswinkel. Een man tegen wie de jonge Gerritse opkeek, omdat hij in staat was moeilijke materie te presenteren alsof het allemaal simpel was. Rondom deze aartsvader van het denken over openbare financiën verzamelde zich in de jaren zeventig en tachtig een groep studenten wier paden elkaar lang zouden blijven kruisen. Via de carrière en een eetclub.

Vooral in politiek Den Haag lijkt stilaan iedereen een VU-verleden te hebben. ‘We waren de hele dag samen’, zegt studievriend Kick van der Pol, die later de baas werd van verzekeraar Interpolis en nu voorzitter is van de raad van commissarissen bij ASR, de genationaliseerde verzekeringstak van Fortis.

‘We’, dat waren behalve Van der Pol: Hans de Boer, SER-lid Hans Kamps en Gerritse. De latere minister van Financiën Gerrit Zalm hoorde er ook bij. Maar die was getrouwd en moest vroeg met de trein naar Enkhuizen. De rest van de club haalde tot diep in de nacht door. De huidige PvdA-minister van Financiën Wouter Bos, met wie partijgenoot Gerritse nu een tandem vormt, had ook Van Muiswinkel als leermeester.

‘Die jongens van de VU’, zegt Bert Bakker, die in de SER-tijd van Gerritse hoofd bestuurszaken en voorlichting was bij die club. ‘Ze zijn altijd geneigd aan elkaar te klitten.’ Maar hij kent Gerritse vooral als ‘strateeg zonder dubbele agenda’. Was de SER in de jaren tachtig een stoffige club, Gerritse ‘moderniseerde’ het adviesorgaan in de jaren negentig. ‘Hij agendeerde onderwerpen als de WAO en duurzame ontwikkeling. Liep ver voor de politiek uit.’ Zo moest Gerritse met lede ogen toezien dat de problemen rond de WAO pas jaren later politiek werden aangepakt.

Protestants
De VU-jongens noemden zich de kinderen van de kleine luyden, die met dubbeltjes en kwartjes hun eigen protestantse universiteit bij elkaar hadden gespaard in collectebussen op de schoorsteenmantel. ‘Ik fietste met die bus langs boerderijen om geld op te halen’, herinnert Van der Pol zich, ‘maar ik geloof niet dat ze er bij Ronald ook een hadden.’

Eenmaal op de universiteit spraken de studenten geen woord meer over het geloof. Des te meer over hoe ze het publieke belang zouden gaan dienen. Hoe hoog is een aanvaardbaar financieringstekort? Hoe financier je ontwikkelingssamenwerking? Hoe ga je om met het Oostblok? ‘Daar was Ronald vooral erg mee bezig’, lacht Van der Pol.

Gerritse kwam op een kampeertocht door Tsjechoslowakije zijn latere vrouw tegen. De student Gerritse kwam makkelijker het communistische land in, dan zijn vriendin eruit. ‘Uren ben ik door de Binnenlandse Veiligheidsdienst over haar doorgezaagd toen Ronald uiteindelijk ambtenaar werd’, herinnert Van der Pol zich. ‘Koude oorlog, nietwaar.’

Gerritse bleef er een jaar hangen en maakte van de nood een deugd door de planeconomie tot onderwerp van zijn proefschrift te maken. In 1982 promoveerde Gerritse op The realm of necessity; an analysis of the industrial business cycle in socialist Czechoslovakia. Conjunctuurgolven in planeconomieën; kan van pas komen voor de klus die Gerritse nu doet, zegt oud-minister De Vries. ‘Het is heel moeilijk om crisismaatregelen zo te nemen dat ze op het juiste moment effect hebben, op de juist golf.’

De crisis – de macro-econoom Gerritse zit er als ambtelijke baas van het ministerie van Financiën midden in. Sinds een klein jaar combineert Gerritse zelfs de twee belangrijkste functies op het departement. Als secretaris-generaal is hij de manager van mensen en als thesaurier-generaal de manager van staatsgeld. Vorige maand liet hij een weekeinde de loodgieterstassen met ambtelijke stukken voor wat ze waren en las het standaardwerk uit 1955 van John Kenneth Galbraith over de krach op Wall Street van 1929.

Procesmanager
Want in banken en bedrijfseconomie is de macro-econoom Gerritse nauwelijks thuis. De economische crisisadviseurs van het kabinet die dat wel zijn, zien hem vooral als een procesmanager die geen idee heeft hoe een bank precies werkt. ‘Ik heb hem er bij al die steunmaatregelen voor de banken nooit op kunnen betrappen dat hij de leiding nam in ideeën’, zegt een adviseur, ‘wel dat hij de leiding nam in het proces.’

Daarin heeft Gerritse zich vooral sinds eind september vorig jaar niet hoeven te vervelen. Het nationaliseren van banken eind vorig jaar was overdonderend. Een tijd waarin Gerritse zichtbaar genoot, en dan vooral van de jonge ambtenaren die de hectische tijden (dag en nacht doorwerken) ‘hartstikke goed doorkwamen’.

Hans de Boer en zijn vrouw zagen Gerritse op tv. Hij liep in Brussel in het gevolg van Bos bij de twee deals die leidden tot de nationalisatie van Fortis en ABN Amro. Iedereen netjes in pak – alleen Gerritse viel uit de toon met een felrode trui. ‘Mijn vrouw belde naar de vrouw van Ronald’, vertelt De Boer, ‘of ze hem niet een fatsoenlijk jasje aan had kunnen trekken. Bleek dat Ronald halsoverkop uit Tsjechië, waar hij vakantie vierde, naar Brussel was gevlogen om over Fortis te onderhandelen. Daarna ging het door naar Den Haag en al die tijd liep hij in zijn rode vakantietrui rond. Typisch Ronald: niks uiterlijk, alleen inhoud.’

Secretaris-generaal Ronald Gerritse (Joost van den Broek / de Volkskrant)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden