De macht aan de indianen

Als leider Evo Morales daadwerkelijk gekozen wordt tot president van Bolivia, beïnvloedt dat de politiek in heel Latijns Amerika, verwacht Michiel Baud..

Indianenleider Evo Morales maakt een goede kans om morgen de Boliviaanse presidentsverkiezingen te winnen. Dat betekent een dramatische verandering voor de politieke verhoudingen in het land. Van oudsher heeft een kleine elite het voor het zeggen gehad. Eindelijk maakt een kandidaat van Indiaanse afkomst kans om tot president te worden gekozen. Als dat gebeurt zal het invloed hebben op de politiek in heel Latijns Amerika. Als leider van de sterk Indiaans georiënteerde beweging MAS (Movimiento al Socialismo) is Evo, zoals hij door vriend en vijand wordt genoemd, het symbool geworden van de roep om verandering in Bolivia en andere landen met een grote Indiaanse bevolking.

Vaak wordt gesuggereerd dat de Indiaanse bewegingen door hun harde buitenparlementaire acties anti-democratisch zijn. Dat is onzin. Ze vormen een emancipatiebeweging die een opening in het bestaande politieke systeem wil forceren. Dat gaat niet zonder slag of stoot. Het politieke radicalisme van de Indiaanse beweging is zeker niet zonder risico, maar heeft ook tot duidelijke politieke resultaten geleid. Zij heeft de positie van de Indiaanse bevolking onomkeerbaar op de politieke agenda gezet: in landen als Bolivia en Ecuador is zij er in geslaagd duidelijk te maken aan alle burgers dat veel armoede het gevolg is van etnische discriminatie. Op die manier heeft zij de inhoud en richting van het politieke debat diepgaand veranderd.

Onder het label van de Indiaanse beweging gaat een nieuwe sociale beweging schuil die met nieuwe politieke en symbolische strijdpunten probeert de situatie van de arme, vaak Indiaanse bevolking te verbeteren. Op basis van onomwonden kritiek op het neo-liberalisme en de traditionele natie-staat probeert zij tot een alternatief ontwikkelingsmodel voor Latijns Amerika te komen.

Evo Morales, groot geworden als de onbetwiste leider van de coca-boeren in het oostelijke deel van het land, is uitgegroeid tot een nationaal politicus met onbarmhartige kritiek op Bolivia's politieke systeem. In korte tijd heeft hij zich ontpopt tot de spreekbuis van de grote Indiaanse bevolking die eeuwenlang gemarginaliseerd is. Tijdens de presidentsverkiezingen van 2002 wist hij al meer dan 20 procent van de stemmen te verwerven, maar een alliantie van traditionele partijen hield hem in de tweede ronde buiten het presidentiële paleis. In het parlement kon hij vervolgens geen enkele steun voor zijn sociale plannen verkrijgen. Pas toen hij volgens eeuwenoud Indiaans gebruik zijn volgelingen de straat op stuurde en de toegangswegen naar La Paz liet blokkeren, werd hij door de traditionele partijen serieus genomen.

In 2003 probeerde de regering van Gonzalo Sánchez de Lozada de actievoerders nog met harde hand te onderdrukken. Dat kostte tientallen doden en de president moest per helikopter de wijk nemen. In juni dit jaar hield interim-president Carlos Mesa de eer aan zichzelf en vertrok. De verkiezingen die nu worden gehouden zouden Bolivia dus wel eens haar eerste Indiaanse president kunnen brengen. Zeker is dat niet: de tegenkrachten zijn nog steeds sterk en in een tweede ronde zou de MAS wel eens het onderspit kunnen delven.

De positie van de Indiaanse bevolking in Latijns Amerika is slecht. Het platteland, waar het merendeel van de Indianen traditioneel woont, is verarmd. In Bolivia zijn de mijnen een voor een gesloten; daarmee ging voor de mannen een van de laatste extra inkomstenbronnen verloren. Het gevolg is dat vele jongeren uit de rurale gebieden weg trekken. Anderen zijn van de hooglanden naar de lager gelegen streken gegaan waar zij een bestaan hebben gevonden in de verbouw van coca. Etnische en sociale discriminatie is endemisch. Die verhindert niet alleen de oplossing van de sociale problemen, maar veroorzaakt continue politieke uitsluiting. De laatste jaren is daar ook nog de door de Verenigde Staten opgelegde repressie van de coca landbouw bij gekomen. Deze factoren kunnen het grote succes van Evo's protestbeweging verklaren. Maar het is zeker geen uniek Boliviaans fenomeen; zij zijn ook zichtbaar in Ecuador en Centraal Amerika.

De Indiaanse bewegingen die in de Andes tot wasdom kwamen, ontstonden in de jaren zestig, maar werden internationaal pas opgemerkt in 1992. De viering van de 'ontdekking' van Amerika door Columbus, 500 jaar geleden, bracht Indiaanse groepen overal in Latijns Amerika in beweging om te protesteren tegen de voortdurende koloniale verhoudingen op het continent. In Ecuador trokken ze op naar de hoofdstad, terwijl ze in Brazilië probeerden in te breken op de milieutop. Ze maakten gebruik van de internationale media-aandacht om de discriminatie, uitsluiting en armoede waaraan de Indiaanse bevolking nog steeds onderworpen was, aan de kaak te stellen. 'Geen viering, maar rechtvaardigheid', was hun slogan.

Deze protesten waren een teken van de nieuwe strijdbaarheid van de inheemse bevolking van Latijns Amerika. Dat komt voor een belangrijk deel doordat een groeiend aantal Indianen in de steden woont. Het meest aansprekende voorbeeld van die tendens is El Alto, de satellietstad van de Boliviaanse hoofdstad La Paz. El Alto telt inmiddels bijna een miljoen inwoners. De stad wordt bijna volledig bevolkt door Aymara Indianen, voor een belangrijk deel voormalige mijnwerkers.

Omdat El Alto hoog uit torent boven het politieke centrum La Paz, wordt deze satellietstad ook gezien als een symbool voor de nieuwe politieke macht van de Indiaanse cultuur. Omdat het internationale vliegveld van La Paz ook in El Alto ligt, beschouwen veel inwoners van La Paz zich - niet zonder reden - in zekere zin gegijzeld door de nieuwe Indiaanse beweging. Ook Lima en Quito hebben nu immense voorsteden. Ook hier is de Indiaanse bevolking als het ware binnengedrongen in het centrum van de traditionele machthebbers.

Dit heeft geleid tot een effectieve politieke mobilisatie. Overal heeft een nieuwe generatie Indiaanse leiders, vaak geschoold in de nationale universiteiten, het heft in handen genomen. Gebruik makend van de nieuwe communicatiemiddelen zijn zij erin geslaagd een groot deel van de arme bevolking aan zich te binden. Hoewel hun bewegingen vaak vele, sterk verschillende groepen bij elkaar brengen, zijn zij toch het platform geworden van nieuwe politieke mobilisatie.

Wegblokkades, sit ins en demonstraties zijn veel gebruikte strijdmiddelen. Massademonstraties in de hoofdsteden, vaak na lange optochten vanuit verschillende delen van het land, hebben daarbij grote symbolische betekenis. De staat en zijn bestuur zijn niet meer het monopolie van de traditionele elites, is de boodschap. De natie is ook van ons! De Indiaanse beweging maakt daarbij optimaal gebruik van de sympathie die het lot van de Indiaanse bevolking in het buitenland op wekt. Zij heeft allianties gesloten met organisaties in Europa en de VS. Zij heeft daarmee haar politieke en financiële positie versterkt en maakt het minder gemakkelijk haar te negeren.

In de loop van vijf eeuwen is de betekenis van de aanduiding 'Indiaans' natuurlijk sterk veranderd. Voor de plattelandsbevolking is de Indiaanse identiteit nog een concrete levensstijl, voor stedelijke (inheemse) intellectuelen is het al lang een strategisch sentiment geworden in de strijd om de politieke macht. Taal, cultuur en kleding blijven een rol spelen, maar voor de stedelijke Indianen zijn politieke kwesties veel belangrijker dan culturele. Deze thema's hebben betrekking op de sociale en economische ongelijkheid, de gevolgen van de neoliberale hervormingen en privatisering voor de armen en de sociale en politieke discriminatie die een groot deel van de bevolking uitsluit.

De Indiaanse beweging is ook al lang niet meer uitsluitend Indiaans. Niet voor niets hebben veel Indiaanse bewegingen brede politieke agenda's waarin de strijd om inheemse rechten zijn ingebed in een breed scala van eisen. Bolivia kende in 2000 de wateroorlog in Cochabamba, waarbij gestreden werd tegen de privatisering van de watervoorziening. De afgelopen jaren is de bestemming van het aardgas het cruciale thema in de Boliviaanse politiek geworden.

Evo Morales heeft zich opgeworpen als de verdediger van nationale belangen. Zijn boodschap is simpel: de baten van het Boliviaanse aardgas moet aan de Boliviaanse bevolking ten goede komen. Hoewel zijn ideeën op dit punt nog lang niet zijn verwezenlijkt, heeft zijn pressie al grote gevolgen gehad. De nieuwe wet op de grondstoffen die in mei van dit jaar werd aangenomen heeft Bolivia al miljoenen dollars aan extra gas-inkomsten opgeleverd.

In die nationale agenda past ook het ijveren voor een grondwetsvergadering, waarin met inspraak van de verschillende bevolkingsgroepen in het land gedebatteerd zal moeten worden over een grondwet die grotere rechten geeft aan de Indianen.

Ruim een jaar geleden bezocht Evo Morales Nederland. Tijdens een diner ontvouwde hij zijn plannen. Hij beklemtoonde dat hij geen Indiaanse staat wilde vestigen; en dat in het nieuwe Bolivia plaats zou zijn voor iedereen. Hij sprak met aanstekelijk enthousiasme over de Asamblea Constituyente, die de fundamenten zou leggen voor een nieuw echt democratisch Bolivia. De nieuwe grondwet zou er voor zorgen dat iedereen zijn stem zou kunnen laten horen; dat iedereen daadwerkelijk gebruik zou kunnen maken van zijn burgerschap. Hij straalde tegelijkertijd ook een ontnuchterend soort realisme uit. 'Het zal moeilijk worden', zei hij. 'We zijn een jonge partij; we moeten nog zoveel uitvinden. En de tegenkrachten zijn sterk en machtig.'

Tegenstanders verwijten Morales een destructieve, populistische strategie te kiezen, die de ontwikkelingskansen en de stabiliteit van het land ondermijnen. Evo Morales heeft zich inderdaad herhaaldelijk laten verleiden tot demagogische uitspraken en ongefundeerde beschuldigen aan het adres van zijn tegenstanders. Dergelijk gedrag mag onderdeel zijn van de politieke cultuur in Bolivia, het verzwakt het vertrouwen in het democratische karakter van zijn beweging. Bovendien zit er iets verslavends in het gevoel presidenten naar huis te kunnen sturen; en veel van zijn volgelingen hechten inderdaad weinig belang aan de formele politieke democratie. Het wantrouwen tegen de traditionele politieke elite is groot. En ook Evo Morales is ervan overtuigd dat er alleen naar hem geluisterd wordt, zolang hij de druk op de ketel kan houden.

Niemand kan voorspellen wat een eventueel presidentschap van Evo Morales Bolivia zal opleveren. De politieke elite is sterk en de structuren van ongelijkheid zijn taai. De problemen waar de nieuwe president mee geconfronteerd wordt, zijn enorm. Er bestaat twijfel over de organisatorische capaciteit van zijn jonge en los opgezette politieke beweging. Daar moet de vijandschap van de Verenigde Staten nog bij worden opgeteld. Er bestaat geen twijfel dat zij vanuit het imponerende ambassadegebouw in La Paz er alles aan doen om een verkiezing van Evo te dwarsbomen. Washington is beducht dat Morales zich zal ontpoppen tot een tweede Hugo Chavez, de anti-Amerikaanse president van Venezuela.

Het succes van de MAS kan dus ook de kiem van haar mislukking dragen. Politieke projecten kunnen in de moderne democratische verhoudingen alleen verwezenlijkt worden door het sluiten van compromissen en het smeden van allianties. In een samenleving die eeuwenlang verdeeld is geweest langs sociale en etnische scheidslijnen, is dat geen eenvoudige opgave. De verwachtingen van de arme massa's zijn hoog gespannen. Zij hebben weinig geduld. Zij wantrouwen de gevestigde politiek en nemen geen genoegen met geleidelijke oplossingen.

Toch is een presidentschap van Evo op dit moment de enige oplossing. Een student die ik onlangs in La Paz sprak, zei: 'We moeten ook niet zeuren. Het is gewoon zo: 80 procent van de Boliviaanse bevolking is Indiaans. Het is rechtvaardig dat we nu een Indiaanse president krijgen'. Daaraan kun je toevoegen dat Evo de enige presidentskandidaat is die het vertrouwen van de arme bevolking geniet. Hij is de enige die de Boliviaanse samenleving daadwerkelijk kan veranderen. En het allerbelangrijkste: hij verschaft een stem aan mensen die voorheen op basis van hun afkomst uitgesloten waren van volwaardig burgerschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden