De maatschappij maakt dik

De genen om dik te worden hebben we van nature meegekregen. In deze tijd van overvloed neemt overgewicht daarom toe....

door Marc van den Broek

Een vette hap in de sportkantine in plaats van fruit of iets anders gezonds. Een gotspe, vindt prof. dr. Jaap Seidell, hoofd centrum Chronische Ziekten van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). 'Om maar te zwijgen over de Cola-automaten op school.' Volgens hem is het niet raar dat overgewicht of obesitas een toenemend probleem is.

De meeste westerse mensen hebben tegenwoordig altijd voedsel tot hun beschikking. Dat is een bijzondere situatie in de veertigduizend jaar oude geschiedenis van Homo sapiens, meent Seidell, ook bijzonder hoogleraar Voeding aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

'Tot voor kort maakten de meeste samenlevingen frequente, langdurige periode van honger door. Mensen die niet efficiënt met voedsel konden omgaan, raakten ondervoed, konden zich niet voortplanten en gingen jong dood. We zijn als het ware geselecteerd om snel, veel voedsel op te slaan.'

De laatste honderden jaren is dat veranderd. Steeds meer mensen hebben meer dan voldoende eten tot hun beschikking en hoeven daar niet al te veel lichamelijke inspanning voor te verrichten. En dat gaat fout. Seidell: 'We zitten met de goede genen uit het verleden in een verkeerde omgeving.'

Zolang iedereen in de samenleving actief blijft, is er niet zo veel aan de hand. De energie die door de keel naar binnen glijdt, wordt als het ware wel weer uitgezweet. De laatste tientallen jaren is dat aan het veranderen. Mensen worden steeds inactiever.

Met afgrijzen verhaalt Seidell over Amerika, waar de meeste mensen een zittend beroep hebben. Ze hangen 's avonds voor de televisie (met een zak chips en zoete frisdrank op schoot) en verplaatsen zich met de auto. 'Hun steden zijn erop ingericht. Je kunt bijna niet meer bewegen in het dagelijks leven, of je moet er veel moeite voor doen.'

De cijfers spreken boekdelen. Uiteraard staat Amerika aan de top, waar ruim 25 procent van de bewoners vetzucht heeft en ruim 65 procent te zwaar is. De cijfers in Europa zijn minder dramatisch, maar ze stijgen wel, met name bij jongeren. Dit jaar gaven de Britse gezondheidsautoriteiten een waarschuwing. Overgewicht bij kinderen is de laatste twintig jaar verdrievoudigd. Ook in Nederland groeit het aantal mensen met vetzucht, maar minder snel, zegt Seidell.

De gevolgen van overgewicht zijn ernstig. Zwaarlijvigheid leidt tot gezondheidsproblemen op latere leeftijd zoals hart- en vaatziekten, maar ook suikerziekte is een belangrijk gevolg. Vooral diabetes type II (vroeger ouderdomssuikerziekte genoemd) steekt de kop op. Het lichaam maakt voldoende insuline aan om de suikers die met de voeding binnenkomen, af te breken. Het lichaam is er echter ongevoelig voor geworden en raakt na verloop van tijd van slag. De ziekte hoorde bij ouderen, maar door overgewicht komt de aandoening op steeds jongere leeftijd voor.

'Ik sprak laatst een Amerikaanse arts', vertelt Seidell. 'Hij vertelde dat ouderdomsdiabetes steeds vaker voorkomt bij kinderen van 15 jaar. Een op de drie kinderen met diabetes heeft type II. Als ze veertig zijn, krijgen ze complicaties die we vroeger alleen bij ouderen zagen, zoals blindheid en het afsterven van ledematen.'

Of iemand te zwaar is, valt te berekenen met de Body Mass Index (BMI): het gewicht in kilogram, gedeeld door de lengte in meters in het kwadraat.

Het gebruik van de eenvoudige formule is niet onomstreden, zegt Seidell. 'Ze werkt redelijk voor de blanke westerling, maar de Aziaten hebben moeite met de grenzen. Zij pleiten ervoor de norm van overgewicht bij te stellen. Maar de index blijft nog steeds van waarde om groepen met elkaar te vergelijken en de trends in de tijd te volgen.'

Seidell wil graag meer aandacht voor overgewicht. Eind mei was er een groot wetenschappelijk congres over obesitas in Wenen, dat 2500 deelnemers trok. 'Veel meer dan tien jaar geleden, toen waren het congressen waar je de deelnemers na afloop in je tuin kon uitnodigen.'

Maar de aandacht van veel congresgangers en de sponsors gaat uit naar een medische benadering. Er worden steeds meer medicijnen ontwikkeld waarmee overgewicht kan worden behandeld. Bovendien zijn er maagverkleiningsoperaties mogelijk. 'Technisch kan er veel', meent Seidell, 'maar de oplossing moet volgens mij worden gezocht in preventie. Gezonder eten en meer bewegen.' Het probleem is dat er volgens Seidell veel kwakzalvers en beunhazen zijn die van alles beloven binnen drie maanden. 'Dat kan niet.'

Seidell ziet meer in een andere kijk op obesitas. Het individu is niet alleen verantwoordelijk voor het overgewicht, maar de samenleving waarin hij leeft draagt mede schuld. 'De dikke kinderen van vandaag zijn slachtoffer van hun goede genen in een verziekte omgeving.'

Hij wil de omgeving veranderen en daar komt geen arts aan te pas. Wie naar de overgewichtcijfers kijkt, ziet dat Nederland een gunstige positie inneemt ten opzichte van de buurlanden en de VS, hoewel hier niet minder wordt gegeten dan elders.

Seidell: 'Ik verklaar dat mede uit het fietsgedrag. Van de korte verplaatsingen gaat hier 30 procent per fiets en 18 procent te voet. In Engeland zijn de cijfers 8 procent fiets en 12 procent te voet en in de VS 1 procent fiets en 9 procent te voet. We moeten dat voordeel behouden. Dat betekent dus meer doen aan fietspaden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden