De lusten en de lessen

Prachtig materiaal gebruikte Cas Wouters voor zijn geschiedenis van de seksualiteit. Het maakt 'De jeugd van tegenwoordig' lekker informatiedicht, en de anekdotes kunt u er zelf bijdenken.

Wilde je erbij horen, dan moest je het doen. Zeker voor je zeventiende. Een 'relatie' was wel gewenst, anders was je een slet, en een vriendje gaf status. Thuis kon het niet, want dan kwam je moeder binnen met de thee, maar zodra een ouderlijk huis leeg was, moest je, met zoveel mogelijk stelletjes, de kans grijpen. Of je deed het in zweterige tentjes op de camping, in het fietsenhok, in het bos met prikkende dennennaalden of op het strand. Neuken heette toen al eufemistisch 'vrijen', maar van andere handelingen dan nerveus gepluk aan elkaars lijf, gevolgd door de klungelige daad, was geen sprake. Van plezier meestal evenmin.


Als pril feministe mocht je natuurlijk geen 'lustobject' zijn, maar wanneer je verschijning niet enige lust in de ander ontketende, ging het feest niet door en zat je beschamend zonder - een onoplosbaar probleem. Allebei klaarkomen was het ideaal, liefst gelijktijdig, maar dat lukte nooit. Dan maar opwinding acteren, om het vriendje voor gezichtsverlies te behoeden. Al was dat weer niet eerlijk, je moest 'alles uitpraten' - wat meestal eindigde in dronken huilpartijen. Ingewikkelde, verwarrende jaren, de jaren zeventig, de jaren van mijn adolescentie. Toch heette dit de tijd van de seksuele revolutie, waarin de permissiviteit in onze samenleving toenam en de opvattingen over seksualiteit bij jongeren én ouders in hoog tempo liberaliseerden.


Bovengenoemde taferelen staan niet letterlijk beschreven in De jeugd van tegenwoordig van de socioloog Cas Wouters, maar ze rijzen vanzelf op uit het boek, dat de geschiedenis van jeugd en seksualiteit van 1880 tot nu beschrijft, in Nederland en met uitstapjes naar de Verenigde Staten.


Wouters maakt daarbij gebruik van sociologisch en seksuologisch onderzoek, zoals Sex in Nederland, een gedurfd project van het damesweekblad Margriet, waarvan het eerste deel in 1969 verscheen, en de serie onderzoeken Jeugd en seks in de jaren tachtig en negentig. Ook over de decennia daarvoor vond Wouters prachtig materiaal in biografieën, etiquetteboeken en bij moraalpredikers.


Je kunt de beelden zelf inkleuren: de gedwongen pose van seksloosheid in de Victoriaanse tijd, de stiekeme, opwindende seks van verloofden in de jaren twintig en dertig, en de enorme kloof tussen de praktijk van 'nozems' en petticoatmeisjes op straat en de normen van hun brave ouders tijdens de wederopbouw. De klamme angst voor zwangerschap, voordat eindelijk de pil kwam, die bevrijdde, maar seks ook tot een verplicht nummer maakte. Die hele film die voortbijtrekt, de seksuele 'carrrière' van je ouders en grootouders, van jezelf en je kinderen, maar ook die van de buren van een andere sociale klasse of herkomst. Dat maakt dit een heerlijk boek, hoewel het bepaald niet anekdotisch is, niet helemaal ontkomt aan sociologentaal en een hoge informatiedichtheid per zin heeft.


Via de jaren zeventig en tachtig, met de voor vrouwen nijpende vraag 'moet je wel naar bed met je onderdrukker?', de felle antipornobeweging, de hausse aan gruwelverhalen over gedwongen seks en incest, belanden we in onze tijd van breezerseks, webcamporno en gangbangverkrachtingen die, zoals Wouters terecht schrijft, randverschijnselen zijn (al dacht minister Ronald Plasterk daar een paar jaar geleden anders over). Want hoewel de promiscuïteit door de jaren heen gestaag is toegenomen en one night stands volkomen geaccepteerd zijn, koestert het merendeel van de jongeren tegenwoordig het zoete ideaal van seks 'met iemand van wie je houdt', ook al is de liefde niet eeuwig. Intimiteit, je begrepen en veilig voelen, is minstens zo belangrijk als woeste geilheid en zinderende spanning. De 'lustbalans', noemt Wouters dat, de schommelende verhouding tussen lust en liefde.


De jeugd van tegenwoordig is veel meer dan een dorre opsomming van onderzoeksdata. Maar die cijfers alleen al zijn soms verbijsterend. Een bevinding uit 2005: 21 procent van de vmbo-leerlingen onder de 16 heeft ervaring met geslachtgemeenschap, op het vmbo-b heeft 3 procent het vóór zijn 12de al gedaan. Vwo'ers-steken daarbij bleekjes bij af: slechts 5 procent onder de 16 heeft die ervaring.


Door de jaren heen zie je de ongelijkheid tussen de seksen afnemen. Begin jaren zeventig zei de helft van de mannen dat een slechte relatie juist bevorderlijk was voor hun lust. Noodzaak om zich in hun vrouw in te leven was er niet, ze zochten vooral waardering bij andere mannen. Tien jaren later blijkt ineens intimiteit ook voor veel mannen belangrijk. Toch meldt dan de helft van de vrouwen dat seks voor hen 'eigenlijk niet hoeft'. Langzaam verschuift de macht in bed: klaagden mannen begin jaren zeventig over het langzame orgasme van vrouwen, in 1981 klagen vrouwen over het te snelle orgasme van hun man.


Wouters is een optimist. Als socioloog in de traditie van Norbert Elias ziet hij de ontwikkeling van de seksualiteit als een emancipatieproces, een gestaag opgaande lijn naar meer beschaving. De omgang tussen volwassenen en jongeren werd informeler, intiemer en vriendelijker, ouders oefenden steeds minder macht en controle uit, de sociale dwang werd kleiner. Maar daar tegenover kwam de eis te staan dat mensen gedragsnormen verinnerlijken. Waar gezag, verboden en tucht ontbreken, groeit de noodzaak tot zelfregulering. Zo worden jongeren met zachte hand in de richting van het ideaal geduwd: gelijkwaardige, respectvolle seks, waarbij intimiteit en lust samengaan en over alles openlijk kan worden gepraat.


Dat is een middenklassenideaal, waaraan nog lang niet iedereen voldoet. Laagopgeleiden, bijvoorbeeld, en een groot deel van wat Wouters omzichtig 'nieuwe Nederlanders' noemt. Maar ook Amerikanen. De traditie van het 'daten' in de VS heeft geleid tot een grotere kloof tussen liefde en lichamelijke bevrediging; ouders oefenen er meer controle uit en tolereren geen geflikflooi onder hun dak. Maar die repressie is vergeefs: Amerikaanse jongeren zijn zeer promiscue en er is meer onbegrip tussen de seksen dan bij ons.


Wouters pleit voor begrip tussen klassen, culturen en religies, maar tegelijk zet hij onbedoeld al wie niet tot zijn eigen groep behoort, de hoogopgeleide vrijdenkers, nogal denigrerend neer. Hij is geen Theodore Dalrymple die meent dat de 'onderklasse' de weelde van seksuele en andere vrijheden niet aankan en zich te buiten gaat aan liederlijke seks en geweld. Nee, veel laagopgeleide en 'nieuwe' Nederlanders staan gewoon nog een paar treetjes lager op de beschavings- en emancipatieladder; heus, het komt goed. Ooit zullen zij zich de idealen van de middenklasse, de gezinnen die Wouters steevast als 'warm' omschrijft, wel eigen maken. Grappig: een bekend verwijt van allochtonen en lager opgeleiden is juist dat het in de hogere klassen 'kil' toegaat: die mensen geven weinig om familie, denken alleen maar aan geld verdienen en stoppen hun kinderen en bejaarde ouders weg in crèches en verzorgingshuizen.


Er is nog iets dat Wouters negeert: seksualiteit heeft ook een eigen wil. Seks is ook een spel dat bestaande verhoudingen in een lachspiegel toont. Hoe onwelgevallig ook, lust en macht zijn onverbrekelijk verbonden - denk aan de manager die zich in een club laat aftuigen of de carrièrebitch die thuis het aanhankelijke vrouwtje speelt. Ook heimelijkheid verhoogt de sjeu. Dat partners volledig open zijn over hun fantasieën, en jongeren al hun seksuele escapades met hun ouders 'delen' - mij lijkt het een schrikbeeld.


De jeugd van tegenwoordig geeft een schitterend overzicht van de veranderende seksualiteit, roept herkenning op en prikkelt tot tegenspraak. Precies wat zo'n standaardwerk moet doen.


Cas Wouters: De jeugd van tegenwoordig - Emancipatie van liefde en lust sinds 1880.

Athenaeum, Polak & Van Gennep; 390 pagina's; € 19,95.


ISBN 978 90 253 6965 1.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden