ANALYSEVentilatie

De ‘luchtoorlog’ is nog volop gaande, maar goed ventileren wil iedereen

Zeker is dat er nog weinig zeker is over de verspreiding van het virus door de lucht. Maar het belang van genoeg ventileren onderkent iedereen. Zeker nu de scholen weer beginnen.

Een luchtbehandelingskast op een kantoor in Druten. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Nee, de ‘luchtoorlog’ is echt nog niet beslecht…

Arts-microbioloog Peter de Man had niet de illusie dat hij het hevige wetenschappelijke debat over de mogelijke overdracht van covid-19 door de lucht zou beslechten met zijn vondst van virusdeeltjes in het klimaatbeheersingssysteem in het verpleeghuis in Maassluis. Maar hij is ervan overtuigd dat de installatie die lucht in de afgesloten ruimte liet recirculeren bijdroeg aan de plotselinge besmetting van 17 van de 21 woonzorggroepbewoners.

Prompt kwam de GGD-Rotterdam Rijnmond dinsdagavond – vlak voor De Man naar aanleiding van een interview in de Volkskrant in de tv-talkshow Op1 opnieuw zijn verhaal zou doen – met de conclusie van hun vervolgonderzoek naar buiten: het ventilatiesysteem ‘lijkt niet de meest voor de hand liggende verspreidingsroute’. Zoals doorgaans aangenomen zou het virus op de afdeling via direct contact zijn overgegaan. ‘Omdat het virus zich voornamelijk via grote druppels verspreidt, zijn dit meer waarschijnlijke verspreidingsroutes.’

Het onderliggende rapport wil de GGD nog niet openbaren, waardoor de bevindingen niet te verifiëren zijn. Antwoorden op vragen kwamen er ook (nog) niet. Maar toen De Man de bevindingen van zijn vakgroep aandroeg in een overleg met de GGD en het RIVM, kreeg hij te horen dat hij het ventilatiesysteem ‘niet had mogen onderzoeken’ omdat daar ‘geen opdracht voor gegeven was’. Het deed De Man twijfelen aan de openheid van het vizier van de instanties.

De verpleeghuistwist toont andermaal hoe gevoelig de onderliggende kwestie ligt: is het virus via kleine druppeltjes door de lucht overdraagbaar, en welke rol speelt ventilatie daarbij? De minuscule olifant in de kamer: aerosolen, microdruppeltjes kleiner dan 5 micrometer die met het virus via luchtstromen verder reiken dan anderhalve meter.

Die zogeheten ‘luchtoorlog’ is echt nog niet beslecht. Er zijn Aziatische gevallen beschreven van massabesmettingen in een callcenter, een bus en een restaurant, ver voorbij de anderhalve meter. Een gezelschap van 239 wetenschappers waarschuwde onlangs in het toonaangevende tijdschrift Clinical Infectious Diseases de aanwijzingen voor overdracht via de lucht serieuzer te nemen

Hard bewijs voor virusoverdracht door de lucht ontbreekt, houdt het RIVM net als de WHO vol. Het afweergeschut draaide al wel wat bij. Ontkend wordt de luchtroute niet langer. ‘Het is op dit moment niet duidelijk of de kleine druppels (aerosolen) die in de lucht blijven hangen een rol spelen bij de verspreiding van het nieuwe coronavirus.’ 

In Nederland onderzoekt het RIVM momenteel nog de rol die recirculatie van lucht speelde bij de besmetting in de vleesverwerkingsfabriek van Vion, locatie Boxtel. Maar wetenschappelijk is de luchttransmissieroute zeer moeilijk te bewijzen. En de WHO legt de lat daarvoor wel erg hoog, zei Julian Tang, viroloog aan de Universiteit van Leicester onlangs in Nature

Als de kleine druppeltjes de grote boosdoener zijn, riposteerde RIVM-hoofd Jaap van Dissel dinsdag in de Tweede Kamer, hoe is het dan mogelijk dat Nederland de eerste golf relatief effectief indamde met maatregelen (afstand houden, persoonlijke hygiëne) die niet uitgingen van besmetting door de lucht? 

Daar valt tegenin te brengen dat juist toen bijeenkomsten binnen verboden waren en veel mensen thuis werkten. Dat de klassieke maatregelen ook belangrijk zijn, onderschrijven ook aerosolenwetenschappers. Het is niet zwart-wit, benadrukte Van Dissel dinsdag. Je zou in het gepolariseerde debat haast vergeten dat er niet een route is die tot besmetting leidt. ‘Er zijn altijd situaties waarin exceptionele dingen gebeuren.’

…maar ondertussen onderkent iedereen het belang van goede ventilatie

Zeker is dat er nog weinig zeker is over de rol die kleine druppeltjes en (gebrekkige) ventilatie spelen bij de verspreiding van het virus. Maar volgende week gaan de scholen weer beginnen. En die zijn ongerust, blijkens hun oproep de ventilatie in hun gebouwen te laten onderzoeken.

Dat gaat gebeuren. Maar, wilden gealarmeerde Kamerleden dinsdag tijdens de technische briefing in de Kamer van Van Dissel weten: kunnen de scholen tot die tijd wel veilig open? Verschillende Kamerleden vroegen er woensdag tijdens het plenaire coronadebat minister De Jonge meteen naar. ‘Er is nog veel onduidelijk’, aldus Rob Jetten (D66).

Het antwoord van Van Dissel luidde: het zou al heel wat zijn als scholen zouden voldoen aan de bestaande ventilatierichtlijn uit het Bouwbesluit. Juist in scholen is de gebrekkige luchtkwaliteit namelijk berucht en goed gedocumenteerd.

Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat de CO2-concentraties in Nederlandse scholen vaak te hoog zijn, aldus het RIVM zelf. In naar schatting 80 tot 88 procent van alle leslokalen voldoet de binnenlucht niet aan de minimumkwaliteit. Volgens Techniek Nederland is in een kwart van de scholen de ventilatie onvoldoende. ‘Alarmerend’, aldus de installatiebrancheorganisatie.

Het RIVM benadrukt het belang van genoeg ventileren al, zei Van Dissel. ‘Recirculatie in ruimtes (zoals in het verpleeghuis gebeurde, red.) vinden we een slecht idee. Je moet lucht gewoon verversen.’ Ook in de eigen ventilatierichtlijn raadt het RIVM dat rondblazen van lucht in dezelfde ruimte inmiddels af (net als zwenkventilatoren, overigens), ‘uit voorzorg’, wegens ‘voortschrijdende wetenschappelijke inzichten’. 

Dat is misschien wel het meest opmerkelijke: zo hevig als de strijdende partijen elkaar in de wetenschappelijke luchtoorlog bevechten, zo eensgezind zijn ze op de keper beschouwd over de praktische implicaties ervan. Zo groot zijn die praktische implicaties bovendien meestal niet. 

In de meeste gevallen is de toevoer van (meer) verse lucht met een druk op de knop te regelen. Airco's en ventilatiesystemen kunnen ook in bijvoorbeeld verpleeghuizen op deze snikhete dagen gewoon aan, mits ze buitenlucht gebruiken. En anders kan het raam op een kier. 

Het ministerie van onderwijs adviseert scholen die dat nog niet gedaan hebben ‘de komende periode’ na te gaan of hun ventilatie in orde is. Het praktische advies: ‘Lucht regelmatig gedurende 10 tot 15 minuten door bijvoorbeeld ramen en deuren tegen elkaar open te zetten. Doe dit in ieder geval tijdens de pauzes en voor, tussen en na schooltijd.’ 

Aanvullende maatregelen zijn vooralsnog volgens het RIVM niet nodig. Van Dissel: ‘Laten we gewoon eerst doen wat we al hebben afgesproken.’

Installatiebranche: doe meer aan ventilatie dan RIVM adviseert
Installatiebranchevereniging Techniek Nederland adviseert bedrijven om met hun ventilatie aanvullende maatregelen te nemen. Uit een inventarisatie van branchevereniging Techniek Nederland blijkt dat minstens 20 procent van alle ventilatiesystemen in Nederland niet aan de wettelijke eisen voldoet. Op scholen is dit zelfs 25 procent.

Ventileren tegen corona: hoe de wind waait in Nederlandse gebouwen
Hoe is het in Nederland gesteld met de ventilatie van bijvoorbeeld kantoren, scholen, restaurants en cafés? En drie andere vragen over het belang van ventilatie in strijd tegen het coronavirus. 

Ventileren: het wondermiddel tegen corona?
Opnieuw zijn in twee onderzoeken aanwijzingen gevonden dat goede ventilatie overdracht van het coronavirus kan tegengaan. Een wondermiddel voor sportscholen, klaslokalen, kantoren en restaurants? Zo simpel ligt het helaas niet, zeggen virologen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden