'De LPF kan onder geen beding meeregeren'

Ondanks een niet vlekkeloze campagne, heeft het CDA onder Jan Peter Balkenende een fantastisch resultaat behaald, zegt ex-voorzitter Marnix van Rij....

Of zijn handen niet jeuken, is de vraag. Marnix van Rij's ogen glinsteren, maar zijn mond spreekt over muurbloempjes. Ineens: 'De kaars is nog steeds niet gedoofd.' Twee jaar geleden voorspelde de onttroonde CDA-voorzitter dat zijn partij 38 zetels moest kunnen halen. Hij werd voor gek verklaard.

'Het CDA is nodig voor het landsbestuur, dat was onze doelstelling in 1994. Het zou fantastisch zijn als de partij zich zou kunnen consolideren', zegt hij aan het begin van de uitslagenavond. Een paar uur later: 'Uitzonderlijk goed. Klasse. Het mooie is dat Jan Peter Balkenende dit zelf heeft bevochten. Hij heeft er echt strijd voor moeten leveren en was niet langer de vluchtheuvel voor ontevreden kiezers.'

Niet dat hij de campagne vlekkeloos vond. 'Het CDA zei in het begin de premierbonus te willen incasseren. Dat woord viel zelfs. Dat was te gewaagd. Als je vier jaar succesvol een kabinet hebt geleid, kun je dat doen. Niet als je 87 dagen van crisis naar crisis hebt gewandeld. Het CDA had moeten kiezen voor een bescheiden opstelling. Balkenende had beter kunnen zeggen: u, kiezer, hebt mij het vertrouwen gegeven, het is me niet gelukt, geef me nog een kans.'

- Maar die boodschap blijkt toch te zijn overkomen.

'De laatste weken heeft hij die vraag ook gesteld. De kiezers lijken dat te willen honoreren. Ik begrijp dat wel. Wat je ziet is een traditionele schaarbeweging. De winst van het CDA komt van de VVD. Twee jaar geleden was de VVD met zo'n vijftig zetels de grootste partij van het land. Het CDA had er toen 25. Veel VVD'ers hebben vanwege de machtsvraag nu op het CDA gestemd. Ik heb geheide VVD'ers net nog horen zeggen dat ze CDA hadden gestemd om te voorkomen dat de PvdA de grootste zou worden.'

- Het CDA had dus niet zo bang hoeven te zijn voor PvdA?

'Een partij die terugkomt van 23 tot zo'n veertig zetels, heeft een ongelooflijk goed resultaat geleverd. Een zo sterk herstel in zo korte tijd is ongekend. De PvdA heeft een knappe campagne gevoerd. Eerst kreeg Wouter Bos het vertrouwensmandaat van zijn leden, ik was daar jaloers op. Zijn partij is nog lang niet op orde, maar hij zegt eerlijk: ik heb geleerd van de fouten, ik wil werken aan vernieuwing, ik sta tussen de mensen en ik wil geen premier worden. Vanaf het begin tot en met gisteren hield hij het initiatief. Hij drong Balkenende in de verdediging, waardoor die afstand moest nemen van de LPF. Bos heeft dit ook nooit kunnen dromen.'

- Het is maar goed dat de PvdA niet de grootste werd?

'De PvdA is er nog niet uit. Ik werd eind september uitgenodigd bij de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA. Ik heb toen het proces beschreven dat het CDA heeft moeten doormaken: eerst wonden likken, dan vraag je je af waartoe je op aarde bent en daarna kom je met je nieuwe leider. Acht jaar heeft het CDA erover gedaan, met veel bloedvergieten. De PvdA doet het andersom, eerst de nieuwe leider en nu de inhoud nog. Het is de vraag of dat lukt.'

- 'Zalm for president' was ook te voorbarig?

'Gerrit Zalm heeft ten onrechte de schuld gekregen van de val van het kabinet. Die is hem in de schoenen geschoven, terwijl het CDA daar net zo goed aan heeft meegedaan. Maar in de politiek heb je een good guy en een bad guy, ik kan ervan meepraten. Zalm was de bad guy. Fout van de VVD was ook om oudgedienden als Hans Wiegel erbij te halen. Dan gaat de aandacht naar henuit, een lijsttrekker verbleekt. Alleen Frits Bolkestein hield zich staande naast Wiegel. Bij de VVD zal het laatste woord er nog niet over gezegd zijn.'

- Was het een boeiende campagne?

'Een echte tv-campagne. Ik heb vorig jaar de verkiezingen in Duitsland gevolgd. Dan zie je twee lijsttrekkers die vijf kwartier met elkaar in debat zijn. Hier zie je er zes over klapdeurtjes praten, terwijl we aan de vooravond staan van een oorlog in het Midden-Oosten. Parijs en Berlijn verdelen de macht in Europa, en onze politieke leiders hebben het over het eerste sigaretje dat ze rookten. Maar ik moet zeggen dat de politiek weer helemaal terug is bij de mensen en dat hebben we toch aan Pim Fortuyn te danken.'

- De kiezers hebben de LPF overeind gehouden. Moet die partij terugkeren in de regering?

'Nee, als je achttien of twintig zetels verliest, dan moet je naar de oppositiebankjes. Onder geen beding kan de LPF meeregeren. Voor D66 geldt dat niet, deze partij heeft zich toch min of meer weten te stabiliseren. Maar als je echt een stabiele regering wilt, als je echt alle problemen wilt aanpakken, dan moeten de winnaars om de tafel gaan zitten, dan moet je een stevig meerderheidskabinet vormen van CDA en PvdA. Dat zal ingewikkeld zijn. Samenwerking tussen christen-democraten en sociaal-democraten verloopt vaak moeizaam, hun kabinetten halen lang niet altijd de eindstreep. Het is een uitdaging voor deze nieuwe generatie om het echt anders te doen. Ze moeten er ook de tijd voor nemen. Want als Balkenende I één les heeft geleerd, dan is het dat je niet in 48 uur een kabinet in elkaar moet proberen te zetten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden