Column

De lokroep van de utopie

Liever een referendum over een handelsverdrag dan een broeierig radicalisme.

Zij hebben verkeerde meningen... Beeld ANP

Dus we krijgen vermoedelijk een referendum over het associatieverdrag met Oekraïne. De reacties variëren van de redding van de democratie tot ze weten er de ballen van. Strategieprofessor Rob de Wijk is het laatste standpunt toegedaan. In zijn optiek hoort buitenlandse politiek tot de high politics, net als oorlog en vrede en het koninklijk huis. Van oudsher was dat het privilege van de regering, daar bemoeide zelfs het parlement zich niet of nauwelijks mee.

En nu gaan hoi polloi stemmen over een handelsverdrag. Ook nog onder leiding van het schorriemorrie van GeenStijl. Ik ben vóór en zeg tegen Rob de Wijk dat buitenland en binnenland tegenwoordig onontwarbaar door elkaar lopen. Iedereen heeft overal mee te maken, zie de vluchtelingencrisis. Het is geen goed onderwerp en we spelen Poetin in de kaart, is dan de tweede linie. Bij elk onderwerp wordt wel iemand in de kaart gespeeld. Voor de zomer wist minister Kamp op het nippertje de wind-op-zeewet door beide Kamers te duwen. Anders waren windmolens het eerste onderwerp voor een referendum geweest.

Een mooier onderwerp, wat mij betreft. Maar een volksraadpleging over windenergie had zeker Shell in de kaart gespeeld. Al die bezwaren en capriolen om géén referendum te willen, getuigen bovenal van weinig vertrouwen van bestuurlijk Nederland in zijn onderdanen. Een goed onderwerp bestaat niet. In 2005 zou het licht uitgaan bij een nee tegen de Europese Grondwet. De angstdroom van bestuurders is dat het volk dingen gaat eisen die niet kunnen of die al afgekaart zijn. De afspraken in het energie-akkoord of de streefcijfers van het begrotingstekort. Het vluchtelingenverdrag of het vrijhandelsverdrag. Dit referendum gaat over de betrekkingen met Oekraïne. Het gaat ook over TINA, there is no alternative. Over het lot in eigen hand nemen.

Van de week publiceerde het Sociaal en Cultureel Planbureau een onderzoek naar de toestand van onze democratie. Over de democratie is de overgrote meerderheid dik tevreden, over de politiek daarentegen beslist niet. De voorkeur voor het referendum is even groot en consistent als die voor de gekozen burgemeester, een ruime helft. Het idee over de huidige gang van zaken luidt: 'Je kunt stemmen wat je wilt maar in principe ligt alles vast.' En: 'De beloftes, van alles wat gezegd wordt, daar zie je niks van terug.' De politieke vertaling van deze twee zinnetjes is dat de marges steeds kleiner worden. Het grote taboe is dat de politiek zoals we die nu kennen er steeds minder toe doet.

Uiteraard hebben politici het gevoel in een wurggreep te verkeren. Jesse Klaver noemt het economisme. Of rendementsdenken. Alles wordt uitgedrukt in geld en economische groei. Het antwoord is toenemend radicalisme, de bakens helemaal willen verzetten. De lokroep van de utopie.

Bij Jesse Klaver broeit er iets... Beeld ANP

Toen Jesse Klaver laatst te gast was in de Rode Hoed bij de Volkskrant op Zondag, was er een mevrouw in het publiek die tevreden vaststelde 'dat er iets broeide'. Er broeit zeker iets en niet alleen in Nederland. Corbyn bij Labour, Syriza, Podemos in Spanje, het is allemaal opstand tegen de status quo. Maar ook Wilders wil uit de kluisters breken, net als de Schotse of Catalaanse nationalisten. Het is radicalisme, links én rechts.

Sandra Phlippen, hoofdredacteur van het blad Economisch Statistische Berichten, sloeg in de Rode Hoed de spijker op zijn kop toen ze vaststelde dat de politiek meer gevoelsgedreven wordt. Instinctgedreven zelfs. En dat het een beetje flauw is om de boekhouder daarvan de schuld te geven.

Net als Sandra Phlippen ben ik helemaal niet zo blij met dat ongearticuleerde gebroei. Het onbehagen is namelijk helemaal niet nieuw. Ruim een eeuw gelegen werd in heel Europa ook luidkeels geklaagd, over het materialisme, over het gebrek aan geestkracht, over een samenleving die steeds meer op een kille machine begon te lijken. De beroemde socioloog Max Weber had het over 'de ijzeren kooi' van de bureaucratie en over 'de onttovering van de wereld'. Net als nu werd er gehunkerd, naar authenticiteit, naar gemeenschap, naar een gezamenlijk hoger streven, ook toen links én rechts. Uiteindelijk vond men elkaar in de geestdrift voor de Eerste Wereldoorlog. Lees hierover het knappe boek Oorlogsenthousiasme van Ewoud Kieft.

Weber zag een ijzeren kooi... Beeld ZUMA Press

Nee, doe mij dan maar een referendum, ook al gaat het over een associatieverdrag ergens in de verte. Dat we hiermee de democratie gaan redden, is een tikje overdreven. Maar het tegenwicht tegen algemene radicale ideeën met alle gevaren van dien, is en blijft praktische democratie. Dat die in zijn huidige partijvorm is uitgeput, daarover zijn de meesten het wel eens. Niemand wil meer in een rood hesje langs de deuren en ik ken geen deprimerender gezelschap dan een ledenraad, maakt niet uit van welke denominatie.

Partijen zullen misschien verdwijnen, praktische democratie blijft. Bijvoorbeeld in de vorm van referenda. Met tastbare onderwerpen waarover het publiek kan nadenken en debatteren. Concrete dilemma's, concrete gevolgen. Op internet wordt al hartstochtelijk gediscussieerd, op een enorm aantal meningensites. Ook in onze krant knettert het flink. Over onderwerpen die ertoe doen, en waarvan de huidige bestuurlijke generatie zal zeggen dat dit helemaal niet kan, dat de verkeerde figuren aan het woord zijn, ongeëquipeerd en ongediplomeerd, dat de toon niet deugt en dat de bevolking er geen bal verstand van heeft, en dat er niets zal veranderen. Enzovoort.

We noemen dat ook wel de participatiesamenleving. Ik ben vóór het referendum, en ik zal vóór het associatieverdrag met Oekraïne stemmen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.